Reportajen David da Costa
Revizaun Konstituisaun RDTL 2002 tenke sai hanesan prosesu inkluzivu ida ne’ebe rona no integra aspirasaun povu Timor-Leste tomak. Mensajen ida ne’e mak sai pontu prinsipal husi Fórum/Mesa Redonda kona-ba revizaun Konstituisaun, ne’ebe organiza husi Komite Nasional da Revisaun Konstituisaun RDTL 2002 no Junta Forsa Politika Aliadu Defende Direitu Demokratiku (KNRK-JFP-ADDD) no halibur jurista, akademiku, veteranu, lider relijiozu no reprezentante sosiedade sivil sira atu diskute futuru lei inan Estadu nian.
Prezidente KNRK-JFP-ADDD, Lucas Soares “Colibere”, hatrete, Tema ohin ne’ebe sei debate iha Fórum/Mesa Redonda maka, “Espíritu Unidade Nasional: Liafuan Povu nian iha Kontekstu Demokrátiku Revizaun Konstituisaun RDTL 2002”, iha importánsia boot tebes ba futuru nasaun Timor-Leste nian. Konstituisaun mak lei inan Estadu nian ne’ebe orienta moris demokrátika, Estadu de Direitu no dezenvolvimentu nasional.
Tanba forum ida ne’e hakarak halibur hanoin, matenek no esperiénsia husi jurista sira, akademiku sira, veteranu sira, lider relijiozu sira no sosiedade sivil atu haree oinså bele hadi’a no hametin texto konstitusionál nian tuir rigor juridiku, prinsipiu demokrátiku no interese povu Timor-Leste nian.
Importante liu tan, rezultadu husi fórum ida ne’e sei lori ba konsultasaun públika iha Munisipiu 14 iha Timor-Leste tomak, ho lider nasional sira, instituisaun relijioza sira, universidade no komunidade sira, atu garante katak revizaun Konstituisaun ne’e la’os de’it husi elite sira, maibé mos reflete liafuan no aspirasaun povu Timor-Leste tomak.
“Mai ita uza oportunidade ida ne’e ho Espírito Unidade Nasional, respeitu ba diferensa hanoin no kompromisu ba interese nasaun nian,” dehan Prezidente KNRK-JFP-ADDD, Lucas Soares ‘Colibere’, liu husi nia diskursu iha Salaun Parokia saun José Kategral Dili, Sexta 12/06.
Tanba ne’e, partisipasaun no kontribuisaun hosi parte hotu-hotu importante tebes atu hametin dezenvolvimentu nasaun no responde ba dezafiu sira ne’ebe Timor-Leste hasoru atualmente. No liu hosi kolaborasaun no komprimisu hamutuk, bele kria ambiente ida ne’ebe favoravel ba progresu no estabilidade nasional.
Esforsu konjuntu hosi instituisaun Estadu, lideransa nasionál, sosiedade sivíl no sidadaun sira sei sai baze importante ida atu konstrui futuru ida ne’ebe di’ak liu ba Repúblika Demokrátika Timor-Leste. Ho espírito unidade no responsabilidade hamutuk, nasaun bele avansa ba oin ho konfiança no sustentabilidade.
Nune’e mos, Vise Prezidente Parlamentu Nasionál (VP-PN) Timor-Leste, Duarte Nunes, hatete, PN iha tinan kotuk hala’o ona reflesaun ida ne’ebe kle’an kona-ba tema revizaun konstitusionál. Iha momentu ne’eba, iha krítika balun kona-ba tempu semináriu ne’e nian. Krítika ne’ebe, frankamente, la persebe iha tempu ne’eba no hein katak sei la repete ohin loron.
“Hanoin kona-ba ita nia lei fundamentál nunka la apropriadu; reflete kona-ba uma komún ne’ebe ita hotu hela ba sempre sai hanesan hahalok responsabilidade nian. Husi reflesaun ida ne’e, entaun, ita foti konkluzaun sira ne’ebe ha’u konsidera importante atu fahe ho ita boot sira ohin. Ita konsidera ohin, hanesan ita halo horisehik, katak ita-nia Konstituisaun seidauk perfeitu,” dehan Duarte.
No ida ne’e la’os perfeitu tanba razaun ida ne’ebe simples tebes: perfeisaun maka buat ida ne’ebe maka iha de’it Maromak nia alkanse. Ema nia obra sira, maski nobre, sempre lori marka no limitasaun sira hosi sira ne’ebe kria sira. Maibé la sai perfeitu la signifika katak ida-ne’e tenke muda iha nia esénsia.
“Konkluzaun ne’ebe ami hetan iha tinan kotuk klaru: ami tenke foka ba hadi’a falla ki’ik sira, envezde muda sistema. No tanba saida maka prudénsia ida ne’e? Ita maka nasaun ida ne’ebe foin lalais. Ita-nia independénsia manán ho sakrifísiu boot tebes, no ita-nia Konstituisaun, di’ak atu hanoin, moris hosi sakrifísiu ida ne’e. Ida-ne’e maka retratu husi ita-nia mehi sira no ita-nia valór sira nu’udar povu” nia esplika.
Konstituisaun ida buras ho nasaun, no nasaun buras ho nia Konstituisaun. Ne’e dalan ida ne’ebe la’o hamutuk, pasu ba pasu, jerasaun ba jerasaun. Ai-hun joven ida la’os hasai abut bainhira de’it ai-funan ida monu.
“Ita boot tau matan ba ida ne’e, tesi sanak ida iha ne’e, ida seluk iha ne’eba, no husik tempu halo nia serbisu. Nune’e mos tenke ho ita-nia lei Fundamentál,” nia subliña.
Muda sistema sei signifika hahú hosi zero buat ruma ne’ebe maka sei iha abut, hadi’a defeitu ki’ik sira, iha kontráriu, maka hahalok ida maturidade nian. Ida ne’e rekoñese katak bele hadi’a lahó estraga saida maka harii barak ona.
Ha’u lakohi, iha dalan ruma, atu limita kongresista sira ne’ebe prezente iha ne’e.Ha’u lakohi kondisiona ita boot nia hanoin ka ita boot nia debate. Sesaun sira ne’e ita boot nian. Liberdade reflesaun nian maka ita boot nian debate ho aten-barani,” nia dehan.
Jurista no Igreja Apoia Revizaun Konstituisaun Atu Responde Desafiu Futuru Timor
Jurista Avelino Coelho no Padre Francisco Barreto apoia revizaun Konstituisaun RDTL 2002, tanba konsidera importante atu hametin lei inan nasaun nian no responde ba desafiu futuru Timor-Leste.
Jurista Dotór Avelino Coelho, “Shalar Kosi Fitun”, hatete iha sosiedade moderna no demokrásia, prosesu revizaun konstituisaun RDTL nian mak buat normal ida, tanba Konstituisaun rasik prevee ona regras no mekanismu sira atu hala’o revizaun ne’e.
Tuir nia, diskusaun ne’ebe hala’o daudaun importante atu habelar koñesimentu ba sosiedade, liu-liu ba juventude sira, hodi komprende liu tan debate teóriku, polítiku no ideolójiku kona-ba modelu Konstituisaun ne’ebe hakarak aplika ba sosiedade no Estadu Timor-Leste iha futuru.
Tuir Konstituisaun RDTL, Parlamentu Nasionál mak órgaun ne’ebe iha kompeténsia atu hahú inisiativa revizaun konstitusionál. Inisiativa ne’e bele mai husi deputadu sira ka bankada parlamentár sira, no tenke tuir prosedimentu no regra sira ne’ebe determina ona iha Konstituisaun.
Revizaun ba Konstituisaun RDTL ne’e laos buat foun ida. Konstituisaun rasik fó dalan atu halo revizaun bainhira liu tiha tinan lima, hosi revizaun ikus, no agora Konstituisaun ne’e iha ona tinan 24. Tanba ne’e, revizaun konstitusionál la’os asaun ne’ebe sala ka kontra lei.
Nune’e mos, reprezentante Igreja Timor-Leste, Padre Francisco Barreto hatete revizaun Konstituisaun RDTL 2002 importante atu hadi’a no hametin liu tan lei inan nasaun nian, hodi garante seguransa no estabilidade ba povu Timor-Leste iha futuru.
Tanba oportunidade atu halibur hamutuk iha fórum ne’e tenke valoriza, tanba permite parte interessada sira atu haree fila-fali no avalia aspetu sira iha Konstituisaun atu bele responde di’ak liu ba nesesidade no realidade atual nasaun nian.
“Ita agradese ba Maromak tanba fó oportunidade mai ita atu halibur hamutuk no hala’o knar importante ida ne’e, hodi haree fila-fali no hametin ita nia lei inan nasaun nian, Konstituisaun RDTL,” dehan Padre Francisco Barreto.
Nia akrescenta tan liuhosi espírito unidade no servisu hamutuk, revizaun Konstituisaun bele kontribui ba hametin demokrasia, Estadu de Direitu no dezenvolvimentu sustentável iha Timor-Leste.
Rezultadu Revisaun Konstituisaun Hotu Tenke Hato’o Ba Parlamentu Nasionál
Vise PN Duarte mos husu ba Komite Nasional da Revisaun Konstituisaun RDTL 2002 sira atu hato’o rezultadu no konkluzaun sira hosi sesaun ne’e ba iha Parlamentu Nasionál, bainhira debate iha Fórum/Mesa Redonda konklui ona.
“Nune’e, ha’u husik ba ita boot sira ho pedidu sinseru ida, bainhira sesaun sira ne’e remata ona, haruka ita boot sira nia konkluzaun mai ami. Haruka imi nia rezultadu servisu, imi nia reflesaun, imi nia debate sira ba PN,” nia dehan.
Parlamentu ida ne’ebe la rona nia povu hanesan isin ida falta ain ida, nia bele la’o ba oin, maibé la’o neneik no ho difikuldade. Demokrasia la’os de’it harii durante eleisaun sira, ne’e harii loron-loron, iha momentu sira hanesan ne’e, bainhira sidadaun sira halibur hamutuk hodi halo reflesaun ba sira nia rain.
Atu sesaun no debate sira la’o ho di’ak, hodi produz konkluzaun útil atu Parlamentu Nasionali no sosiedade tomak hamutuk kontinua harii Timor-Leste ida ne’ebe maka di’ak liu tan.
“Atu sesaun sira ne’e sai fekunda, atu debate ne’e livre no sériu, no atu konkluzaun sira to’o mai ita, atu nune’e hamutuk, Parlamentu no sosiedade, ita bele kontinua harii Timor-Leste ne’ebe ita mehi,” nia konklui.