Reportajen David da Costa
Maske Xefe estadu, José Ramos-Horta, fó ona sinal katak sei la promulga ka veta alterasaun ba Kodigu Penal ne’ebe kriminaliza difamasaun no injúria, maibé Parlamentu Nasional (PN) kontinua ho prosesu diskusaun proposta lei ne’e, tanba alterasaun ne’e sei la’o tuir prosedimentu legal no dadaun sei iha fase konsultasaun iha Komisaun A molok submete ba plenária atu debate no aprova.
Vise Prezidente Parlamentu Nasional (VP-PN) Duarte Nunes hatan ba deklarasaun husi Xefe Estadu José Ramos-Horta ne’ebe foin lalais ne’e husu Parlamentu Nasional, atu labele lakon tan tempu hodi deskuti alterasaun ba Kodigu Penal atu kriminaliza difamasaun, tanba ne’e xefe estadu sei la promulga ga veta.
“Prosesu la’o hela, ne’ebé ba mós Prezidente dehan la promulga ok los ona, mas buat balun ne’ebe Prezidente Republika lakohi mais, Parlamentu Nasional bele obriga pur ezemplu iha votasaun unanimidade mak ba iha ne’eba nafatin mak liu loron 8 Prezidente Republika tenke promulga,” dehan Vise Prezidente Parlamentu Nasional ba jornalista sira iha Salaun Katedral Dili, Sesta 12/06.
Nia haktuir, oras ne’e Parlamentu Nasional liu husi Komisaun A, halo hela diskusaun ho entidade sira tan ne’e bainhira aprezenta ona ba iha Prezidente Parlamentu Nasional lori ona ba plenaria mak foin hahu deskuti ba alterasaun ba Kodigu Penal ne’ebe kriminaliza difamasaun,
Tanba tuir lei ne’ebe iha bankada sira aprezenta ona inisiativa atu halo alterasaun ba Kodigu Penal Parlamentu Nasional tenki konsidera liu husi halo diskusaun iha komisaun espesializadas sira molok submete ba meje Prezidente Parlamentu hodi prepara ajenda ba diskusaun.
“Regras mak hanesan ne’e, maibé sei haree lai tanba projetu lei ne’e sei iha Komisaun A no seidauk aprezenta ba Prezidente Parlamentu hodi prepara kalendariu ba diskusaun alterasaun ba kodigu penal no difamasaun no injúria. Komisaun A sei halo hela diskusaun ho entidade sira, bainhira mak to iha neeba, seidauk aprezenta ba plenaria, depois avansa ba espesialidade lori fali mai plenaria aprova tia mak foin lori ba Prezidente Republika atu promulga neebé prosesu nee sei naruk,” nia esplika.
Fatin hanesan, Jurista Timor Oan, Avelino Coelho husu Parlamentu Nasional (PN) liu husi Bankada Governu CNRT, PD no Bankada KHUNTO ne’ebe aprezenta ona inisiativa atu halo alterasaun ba Kodigu Penal kona-ba kriminaliza difamasaun no injúria, tanba bele hamate liberdade espresaun iha Timor.
Jurista ne’e haktuir, nia parte labele fó lai opiniaun kona-ba inisiativa husi PN atu halo alterasaun ba Kodigu Penal atu kriminaliza defamasaun. Tuir lei ne’ebe iha Parlamentu Nasional iha kompetensia atu halo alterasaun ba Kodigu Penal, maibé presiza garante liberdade espresaun tanba konstituisaun garante hela.
“Liberdade espresaun ne’e konstituisaun garante hela, maibé sira atu kria regras ida, maibé presiza deskuti klean para haree nune’e jornalista sira mos bele ko’alia,” hatete nia.
Ramos-Horta: Ha’u La Promulga Lei Kriminalizasaun Difamasaun Bainhira Limita Liverdade Imprensa
Prezidente Republika José Ramos-Horta, hatete, sei analiza uluk proposta lei kriminaliza difamasaun ne’ebé haruka ba nia. Maibé, se proposta ne’e atu kriminaliza difamasaun husi média, sei la promulga lei refere, tanba la konkorda ho kriminalizasaun difamasaun.
“Ha’u sei haree mas saida loos maka sira haruka, sei atu kriminaliza difamasaun husi media, ka limita liverdade imprensa ha’u la simu, ha’u la promuluga,” dehan Prezidente Ramos-Horta, iha otel Timor, Kuarta 10/06.
Maibé sei hakarak kriminaliza difamasaun tenke hahú mos iha Parlamentu Nasional kedas, tanba deputadu sira iha Parlamentu rasik maka halo difamasaun ba malu, enves ko’alia politika ne’ebe di’ak ba rai ida ne’e, sira ko’alia tun sa’e halo kazuasaun ba malu ne’e mos difamasaun.
Governu Tenke Fó Prioridade ba Empregu no Investimentu, La’ós Kriminalizasaun Difamasaun
Prezidente Republika José Ramos-Horta, hatete di’ak liu governu lalika prekupa fali ho lei kriminaliza difamasaun ne’e, maibé governu tenke tau matan hodi halo aselerasaun ba investimentu projeitu sira ne’ebe kria empregu ba joven sira , lalika fali prekupa ho lei kriminaliza difamasaun.
“Ha’u hatete di’ak liu governu lalika prekupa fali ho kriminalizasaun,tanba difamasaun ne’e laos mai deit husi media, mai husi politiku sira ko’alia tun sa’e iha parlamentu,” dehan Prezidente Ramos-Horta.
Entaun politiku sira bele halo akuzasaun oioin, inkulu kontra Primeiru Ministru, Kontra Prezidente ne’e difamasaun oioin, maibé sira iha imunidade. Agora jornalista oan sira hakerek buat ruma labele iha imunidade, di’ak liu lalika prekupa ho ida ne’e.
“Ita halo Timor nafatin hanesan liberdade imprensa 100%, tanba ho media sosial aktual iha mundu ne’e, o atu halo sensorship halo oinsa,” Ramos-Horta Subliña
Tanba ne’e lalika lakon tempu ko’alia kona-ba lei kriminaliza difamasaun iha Parlamentu, maibé tenke konsentra ba ekonomia, konsentra ba lei ne’ebe atu faselita ivestimentu sira mai iha Timor-Leste.
“Ha’u hatete di’ak liu lalika lakon tempu ho lei ne’e, labele limita liverdade imprensa, para timor kontinua ezemplu di’ak ba mundu tomak,” nia kontinua hatete.
Tanba joven sira no povu sira uluk iha tinan hirak ba kotuk luta no mate lubuk ida para Timor-Leste hetan liverdade loloos, Timor tenke kontinua ho nune’e. Tanba Ema barak iha mundu admira, ho Timor-Leste nia liverdade demokrasia di’ak loos.