Reportajen Adroaldo “Saretukau”
Sala Leitura Xanana Gusmão (SLXG) hamutuk ho parseiru sira, selebra loron mundial lian inan ne’ebé monu iha loron 21 Fevereiru ho tema “Mai lee, pinta no haksolok hamutuk ho ita nia lian inan.”
Ba atividade ne’ebé hala’o iha Sala Leitura Xanana Gusmão, Lesidere, tersa-feira (21/02), iha sesaun dader hahú ho seminiáriu ne’ebé konvida organizasaun internasionál no governu hodi ko’alia konabá importánsia hosi lian inan no oinsá prezerva lian inan ne’e rasik.
Hafoin iha sesaun loraik, iha marsa hosi Sekretáriu Estadu Juventude no Desportu hamutuk ho profesores no estudantes kuaze eskola ensinu báziku iha Díli, iha ne’ebé estudante sira mai hosi munisípiu sira ho reprezentasaun ida-idak nia lian inan.
Depois de marsa estudante sira kontinua ho aktividade pinta ne’ebé agrupa kada eskola ho sira nia dialetu ida-idak, no fo naran ba dezeñu ne’ebé sira hakerek ho sira nia lian inan rasik.
Ba atividade selebrasaun lian inan ne’e, Jestora Sala Leitura Xanana Gusmão, Maria Amaral Guterres, hato’o, importante tebes atu valoriza ita nia lian inan sira, liu hosi komunikasaun lor-loron nian iha uma, atu nune’e bele prezerva nafatin, no labele moe ko’alia ita nia lian inan.
“Ita lebele moe dehan ita ko’alia ita nia lian ema dehan ita foho nia oan ou ema mai hosi foho, maibé oinsá ita ko’alia katak ha’u valoriza ha’u nia lian rasik i ida ne’e meius ida ita hahú prezerva ona ita nia lian rasik.” dehan Maria Amaral
Iha parte sorin, dosente UNTL, nu’udar mos reprezentante linguista hosi Instituto Nacional Linguística, Professor Doutor Aderito G. Correia, hatete, lian inan importante tebes tanba nia hatudu ita nia identidade kultural, tan ne’e wainhira ita la ko’alia ita nia lian inan nia sei lakon.
“Lian la’os de’it ba meius komunikasaun, lian mos hatudu ita nia identidade kultural, ne’e importante tebes. Fasil de’it, imi ba to’ok loron matebian nian, 2 de Novembru, ba to’ok foho ne’ebá, imi haree ita nia avó sira, ita nia tiu sira hamulak, hamulak ho sá lian? Ho ita nia lian inan”, dehan Aderito
Tanba ne’e nia husu ita lalika moe ko’alia ita nia lian inan, atu labele lakon, no ita nafatin prezerva nian. Iha parte sorin, nia enkoraja atu ita hotu iha vontade hakerek istória ho lian inan nune’e nafatin fo valorizasaun no prestíjiu ba ita nia lian ne’e rasik, tanba dosente ne’e iha esperiénsia nia profesor haruka hakerek nia teze iha ita nia lian inan no dehan,
“Tanba sá o tenki hakerek iha lian Inglés, ha’u dehan ha’u tenta hakerek ho ha’u nia lian. Di’ak liu o hakerek o nia lian tanbasá Inglés barak ona, hakerek o nia lian atu fo saída? Ida, fo prestíjiu ba o nia lian, ida hasa’e imi nia dignidade hanesan lian ida, no nia dehan wainhira o nia estudante sira lee, sira iha atitude pozitiva.”
Iha sorin seluk, líder nasional, Xanana Gusmão, relasiona ho selebrasaun loron mundial lian inan ne’e, hato’o, lian inan ne’e iha hori-uluk kedas hodi halo ita iha diversidade de língua, kultura hodi sente katak ita rai Timor ne’e nia na’in. Tan ne’e Xanana husu atu nafatin prezerva liu hosi hakerek.
“Ha’u halo apelu ida ba boot sira atu komesa hakerek ida-idak nia lian, hakerek buat ruma, hakerek istória, hakerek lenda, la labele fo servisu ba ki’ik-oan sira ne’e (estudante sira).”
Líder ne’e nafatin husu ba hakerek na’in no sé de’it mak hakerek, atu hanoin iha ita nia fatin, buka istória ruma hakerek tanba ita istória mesak kapas-kapas, istória funu nian bele hakerek ho ita nia lian, no istória seluk hodi rai hela ba jerasaun aban bairua nian.
“Ne’e duni ha’u mai atu hatete de’it konabá lia inan ne’e, tanba ita nia bei-ala sira nian, ita nia huun, ita nia abut ne’ebé ita labele moe ba, ha’u ko’alia Galolen ha’u la moe, sira ne’ebé ko’alia Fatuluku, ko’alia labele moe, sé mak Makasae, Bunak, Kemak, Naueti, Mediki. Ne’ebé ha’u halo apelu boot ida ba sosiedade tomak mak imi bele hatene.” Xanana husu atu labele moe ko’alia ida-idak nia lian inan.
Entre tantu, Eis Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares mos hato’o katak, lian inan ne’ebé mak ita ko’alia iha uma, sei tulun mos labarik sira aprende la-lais saída mak sira hakarak aprende iha ensinu de aprendizajen, tanba wainhira iha aula laran mak labarik la komprende lian seluk susar mos ba labarik sira atu aprende no komprende la-lais, tanba ne’e mak lian inan ne’e bele ajuda sira komprende hodi kapta ho lalais saída mak sira aprende.
Lian inan hirak ne’ebé mak agora eziste iha Timor mak Tokodede, Lovaia, Laklei, Mambae, Fataluku, Midiki, Bunak Bekais, Makuva, Dadu’a, Makalero, Baikenu, Tetun Terik, Nau-eti, Idalaka, Lolein, Makasae, Rahesuk, Sa’ane, Habun, Waimua, Resuk, Kairui, Isni, Idaté, Galolen, Tetun Prasa, Raklungu no Kemak.
Aktividade selebrasaun hirak ne’e organiza hosi Sala Leitura Xanana Gusmão no hetan suporta hosi, East Timor Trading, Palm Business Center (Jackson Lay), Alola Foundation, Le-Ziaval, Fundasaun Ázia (Let’s Read), Sahabat Timor no Care International.
