Reportajen David da Costa
Polisia Nasionál Timor-Leste (PNTL) liuhusi Unidade Polisia Fronteira (UPF) kaptura Timoroan nian 91 ne’ebe maka tama Fronteiras ho ilegál ba tuir gradusaun arte marsiais nian iha Nusa Tenggara Timur (NTT) Indonesia, Ho ida ne’e Ministériu Juventude Desportu Arte no Kultura (MJDAK) husu ba Grupu Arte Marsiais(GAM) atu mantein atetude di’ak hodi hein desizaun governu kona-ba atividade GAM nia.
Ministru Juventude Desportu Arte no Kultura, Nelyo Isaac Sarmento, dehan, governu halo suspensaun atu fo tempu ba GAM sira buka atu komprende malu ho vizaun ne’ebé di’ak ba estadu Timor-Leste.
“Ha’u sempre ko’alia beibeik ida-ne’e ba ha’u-nia maluk sira hotu-hotu ne’ebé prátika arte marsiais, se ita hakarak kontribui ba ita-nia nasaun no dezenvolvimentu di’ak mak ninia rezultadu ne’e mai husi ita, se ita-nia Estadu fo hanoin hela ba ita para oituan lai, nune’e ita buka malu hodi hadi’a, hadi’a atu ita bele foti arte marsiais ne’e hanesan ita-nia orijinál. Tanba ne’e mak mai ita buka malu, intende malu, iha vizaun di’ak hamutuk hodi nune’e to’o tempu ida karik, Estadu haree katak ok imi-nia atetude, imi-nia personalidade, imi-nia organizasaun la’o di’ak, ita bele loke ba hodi bele halo kompetisaun atu bele prepara ita-nia atleta sira”, hatete Ministru Nelyo Isaac, iha Palásiu Governu, Kuarta (09/07).
Nia haktuir, foin lalais governu halo ona suspensaun maibé joven sira komesa duni malu, buka malu no la kleur rona katak joven ida-ne’e mate tanba kestaun arte marsiais. Ida-ne’e ladún di’ak ba imajen Estadu Timor-Leste.
“Ida-ne’e mós ladún di’ak ba ita-nia estadu tomak, tanba ne’e maluk sira hakarak ba sa’e sintu iha ne’ebé ba sa’e ba, la’ós haruka imi ba sa’e sintu, maibé hanoin ba katak imi Timor oan mai ita hamutuk kuidadu ita-nia rai”, Nia husu ba partisipante arte marsiais sira.
Tanba Komisaun Regulador Arte Marsiais(KRAM) sempre fo hanoin ba organizasaun arte marsiais sira, katak impedementus barak ne’ebé akontese iha rai laran ne’e, haree buka meius oinsá atu reforsa organizasaun ne’e halo didi’ak nune’e too tempu kuandu governu haree situasaun ne’e la’o di’ak no ema-nia entendementu ba objetivu nasaun nia di’ak sei bele loke.
“Mais ita hanesan ne’e hela de’it, la’o buka malu no hafuhu malu ne’e ha’u la hatene saida mak ita hakarak. Ne’ebé kalma lai, ita buka malu entende malu no organiza malu reforsa ita-nia organizasaun halo didi’ak hodi hein desizaun” hatete nia
Nune’e husu ba joven sira ne’ebé hola parte iha arte marsiais ne’e, koopera no komprende malu, nune’e bele kontribui ba rai ida-ne’e liuhusi kompetisaun ruma.
“Tanba ita treinu atu presta sai, entaun prontu ho buat sira-ne’e hotu ita bele aprende regra treinu sira ita bele forma atleta ne’ebé kualidade. Espera katak kolega sira barak iha Arte Marsiais sira mós komprende hela ida-ne’e, liuliu ba senior sira, sira komprende hela ida-ne’e, nune’e ba senior sira, imi komprende didiak Arte Marsiais ne’e, tanba ne’e buka malu ko’alia didi’ak ba malu katak ita iha rai ida-ne’e no rai ida-ne’e presiza ita-nia kontribuisaun hotu-hotu mai ita hanoin buat ne’ebé di’ak oinsá ita bele oferese ba ita-nia Estadu liuhusi prestasaun olahraga liuhusi silat”, tenik MJDAK.
Portavoz PNTL suprentidente, Joao Belo dos Reis dehan, operasaun konjuntu husi ekipa ne’ebe hala’o iha fronteira atu identifika no monitoriza sidadaun sira ne’ebe halo movimentu iha sai no tama iha liña fronteira rejultadu ekipa hala’o hodi ajuda UPF iha fronteira, nune’e konsege detekta kaptura no prende atividade ilegais ne’ebe hala’o iha liña fronteira.
“91 pesoas sidadaun timor leste iha lina fronteira ho atributu artemarsiais ne’ebe indika katak sidadaun sira nee ultrapasa fronteira ho intensaun atu tuir gradusaun ba artemarsiais balun, ita mos prende osan kuaze $2000 ho senapan angin ne’ebe sidadaun Timor-Leste husi sorin lori mai rai laran,” dehan nia.
Tanba ne’e, sidadaun sira ne’ebe atu halao movimentu iha fronteira tenke tuir prosedimentu legais sira no laiha autorizasaun ba razaun atu halao atividade seluk.
Nune’e mos Komadante UPF Euclides Belo haktuir, sidadaun ne’ebe viola regra nasaun nian, UPF laiha opsaun seluk foti medida tuir prosedimentu legal ne’ebe iha, numeiru ema ne’ebe identifika iha 91, maibé dadaun operasaun sei la’o hela atu bele identifika tan, Tanba ne’e sidadaun sira ne’ebe iha nesesidade atu viajen pontu entrada iha mota-ain, mota-masin, sakato no oesilo nakloke hodi halao atendimentu viajen franterisa nian.
“dalan ne’ebe bolu illegal ka klandestina nee proividu kuandu mosu insidente ruma tanba ne’e dalan ilegál ka klandestina ne’e proividu ba movimentu kuandu iha nesesidade kultural ita iha postu UPF no parseiru iha tenke halo koordenasaun hodi hetan solusaun, labele foti desizaun mesak hodi halo movimentu hodi hetan insidente no asidente” dehan Euclides.
