Reportazen Zevonia Vieira
Seitor agrikultura sai fator importante iha Timor-Leste hodi bele investe barak liu. Apoiu agrikultura hodi hasa’e sira nia rendimentu ne’e esensia ba redusaun probeza iha Timor-Leste. Sensu 2015 nian hatudu katak kuazze 64% adultu ne’ebe serbisu oa deklara sira nia an nudar agrikultor, no kuaze 80% hosi populasaun tomak mak sustenta sira nia moris iha setor agrikultura [RDTL 2015].
Maioria agrikultura kultiva iha deit rai ho ektare kiik, 66% familia agrikultor makai ha toos kultiva menus hosi ektare ida no 98% maka menus hosi ektare liman. Maioria sei uza metodu tradisional ho nivel produtividade ne’ebe minimum [Oxfam 2019, 2]
Liu hosi konferensia imprensa iha FONGTIL, Co-Coordenador TAPSA no nudar Office Manager iha Permakultura Timor Lorosa’e Herminia de J. Pinto hateten Timor-Leste kompleta ona tinan aniversariu loron restausaun independensia no liu ona dekada 2 ka tinan 21 povu Timor-Leste kore-an hosi okupasaun kolonial Indonesia.
Herminia hateten iha tinan 20 resin Orgaun Seberanu tomak hahu dezenvolve dadauk hodi harii no hametin ukun an, maibe dezenvolvientu e’e sei foku liu ba ezenvolvimentu aspetu sosial politika no seidauk prioritiza hodi dezenvolve aspetu aspetu agrikultura nudar alizerse nasaun hodi hametin soberania ai-han.
“Maoria komunidade preokupa tebes ba rezerva ai-han ne’ebe mak konsentra deit ba foos nune ladun fo ona atensaun ba ai-han seluk mezmu ita mos iha ai-han sira seluk hanesan batar, ai-farina no seluktan, ne’ebe mak protudores rasik kuda iha sira nia toos laran, tanba ita iha klima rua tempu bailoro no udan. Topografia foho mak barak liu rai tetuk no tempu udan badak liu fali tempu bailoro. Maske nune iha variedade produsaun ai-han oi-oin durante tinan tomak tuir mokro klima fatin idak-idak nian” hateten Herminia, 26/05.
Mudansa ba moris iha era globalizasaun ne’ebe mak halo maioria ema depende ba foos ka etu hodi konsume, nudar preokupasaun ida ba organizasaun sosidade sivil sira ne’ebe foka ba area agrikultura tanba, halo ema hotu depende ba foos ka etu, bainhira laiha foos tuir ema nia interpretasaun ne’e akontese ona hamlaha.
Ho situasaun ida ne’e ativista feto ba agriklutura, Herminia ba jornalista sira hateten iha tinan 2006/2007 bainhira mosu krize politika, halo buat hotu paradu no komunidade maioria iha teritoriu tomak hakilar hamlaha, tanba la asesu ba foos, maske produsaun ai-han sira seluk iha hela maibe ema lakohi han, no ema hotu hein deit foos tanba foos troka tiha ona ema nia kultura han ai-han oioin”, hateten Herminia. variedade
Tuir sosiadade sivil nia observasaun durante ne’e hahu kedas hosi tinan 18 ba kotuk, observasa katak politika dezenvolvimentu agrikultura no hahan foku liu ba produsaun haree nudar ai-han principal duke foka ba hasae variedade produsaun ai-han tuir mikro klima fatin idak-idak nian.
Organizasaun sosiadade sivil ne’e hateten kultura han povu Timor nian ne’ebe ulu khan kahur, agora depende deit ba foos nudar karboidratu principal no la valoriza variedade ai-han karboidratu sira seluk hanesan batar, ai-farina, fehu, talas no seluktan.
“Hare ba klima no topografia Timor-Leste laiha kondisaun foos hosi nasaun seluk, se politika ida ne’e mak ita dudu bao in maki ta hotu kee hela rai kuak bai ta nia an no ba jerasaun sira tuir mai”, hateten Herminia
Liu hosi deskursu Prezidente da Republika, Dr. Francisco Guterres Lu Olo iha loron 20 de Maiu deklara katak Timor-Leste iha kapasidade atu nakfila hosi ekonomia de consume ba ekonomia de produsaun, to’o ona tempu atu produtor local sira aumenta liutan sira nian produtu.
“Ita-nia País iha kapasidade atu nakfilak husi ekonomia-de-konsumu ba ekonomia-de -produsaun. To’o ona tempu atu produtor lokal sira aumenta liután sira-nia produsaun no produtividade, liuliu ba hahán báziku”, dehan Lu Olo
Prezidente da Repúblika apela ba sidadaun hotu atu sosa produtu lokál, atu nune’e bele motiva ita-nia agrikultor no produtor-sira atu hasa’e sira-nia produsaun.
“Agrikultura mak ita-nia baze ekonomia no sektór ida ne’ebé bele fó empregu barak liután ba ita-nia sidadaun sira. Nune’e ita presiza investe maka’as iha agrikultura”, hateten Lu Olo
Ho situasuan ne’ebe ema barak depende ba foos los deit liu hosi konferensia imprensa Plataforma Trazisaun Agroekolojia Ba Soberania Ai-han (TAPSA) rekomenda ba governu atu muda pensamentu konaba ai-han ne’ebe nutritivu laos foos deit, presiza investimentu hodi hasai diversifikasaun ai-han no konservasaun ekolojiku hodi asegura agrikultura sustentavel iha Timor-Leste, presiza reforsa teknolojia apropriadu no hametin matenek local atu labele depende ba input liur as liu, hodi hamenus despeza estadu nian no presiza reforsa pratika agro floresta, konservasaun rai no bee liu-liu ba area ba rai lolon.
“Soberania ai-han mak valoriza produtor sira, reforsa merkadu lokal, asesu ba fator produsaun hanesan rai, bee no fini ka rekursu jenetiku, asesu ba kreditu no valoriza matenek lokal. Soberania laos deit asesu ba ai-han maibe asesu ba rai, bee no rekursu jenetika no ema nia diretu ba said mak sira kuda no han”, deklara TAPSA Iha komunikdade imprensa