Reportajen Adroaldo ‘Saretukau’
Diretora ONG Arkuíris, Bella Galhos hato’o nia perspetiva konabá partisipasaun feto iha vida polítika durante tinan 20 ikus, iha ámbitu forum nasional partisipasaun feto iha vida polítika no lideransa depois de independénsia tinan 20, ne’ebé organiza hosi Institutu Kdadalak ba Polítika Públiku (KDA’I) iha City 8, Manleuana, Díli, Kinta (17/03).
Hafoin forum ba Neon Metin, Bella Galhos hatete lideransa feto ka partisipasaun feto iha dezenvolvimentu besik tinan 20 ne’e kuantidade feto mos barak, maibé hanesan feto aktivista ne’ebé luta ba dezenvolvimentu rai ne’e, la’os haree de’it ba númeru maibé presiza mos feto ho lideransa forte atu halo mos desizaun.
“Ita seidauk haree papel feto ne’ebé ke ema iha li’ur ne’e koñese dehan oh wow! Kuandu ko’alia área ida ne’e, feto ida ne’e, ko’alia ida ne’e, ko’alia feto ida ne’e. Ita kontinua nafatin ko’alia ho Maun Boot sira, ita la’o ona ba oin maibé ita seidauk haforsa ita nia aliserse nu’udar sosiedade demokrátiku ida ne’ebé ke konta ho ema hotu, feto ho mane nia kapasidade,” dehan Bella.
Nia hatutan ita hakarak ezisténsia feto ho sira nia lideransa aas, ita tenki iha espetativa ba knaar feto ne’e tenki luan, labele kontinua separa feto iha doméstika no feto balu halo knaar iha públiku.
“Ita tenki ona hahú muda hanoin ida katak feto ho mane bele hahú sira nia knaar hahú hosi uma laran, mai iha sosiedade i mais importante liu atu serví povu ida ne’e. Labele haree dehan oh! Ne’e sosiedade patriarki nia dutrina, se ita hakarak atu muda, alkansa ita nia hanoin ida be feto ho mane atu sai parseiru ida ke jenuínu duni ba oin, ita tenki muda ita nia mindset ida ne’e,” dehan Diretora Arkuíris, Bela Galhos.
Iha parte sorin, atu feto nia partisipasaun haree iha sosiedade, Bela Galhos hatete ema hotu-hotu, feto-mane, ferik-katuas tenki kore aan hosi dutrina patriarki, ne’ebé sosiedade fo liu kbiit ba ema mane atu foti desizaun no sai lideransa, atu nune’e bele fo oportunidade ein termus de edukasaun formal ka informal no órgaun sira hotu haree asuntu ida ne’e nu’udar sosiedade.
“Ho nune’e mak ita foin haree mudansa seluk tan, hanesan prezensa foinsa’e lideransa iha rai ida ne’e, la presiza haree sira nia seksu feto ka mane, maibé ita mos tenki hakarak tama ona iha faze ida ne’ebé kemampuan ka abilidade ema nian haree ba nia seksu. Ita agora sei foka nafatin hela ba feto, tanba feto nia kuantidade iha, maibé kualidade ein termus de foti desizaun rasik atu responde ba preokupasaun povu nian ne’e mak la barak ida,” Bella akresenta.
Alein de ne’e, ba dezafiu ne’ebé feto sira sempre hasoru iha sira nia partisipasaun ba lideransa no iha polítika, Diretora Arkuíris ne’e hatete atu haforsa feto nia partisipasaun, tenki iha edukasaun ida mais kualidade, rekursu oportunidade fo ba oan feto no mane sein haree ba kor, tanba kor mos sai hanesan problema boot iha rai ida ne’e.
“Ita tenki fo espasu ba ita nia foinsa’e sira atu sai eroi ba prosesu dezenvolvimentu ida ne’e, lae ita kontinua pasadu no ita nia katuas sira banku nafatin peitu ko’alia pasadu, ita presiza ona ko’alia prezente atu hakat ba futuru,” Bela Galhos hakotu.
Forum ne’e organiza hosi Institutu Kdadalak ba Polítika Públiku (KDA’I) ne’ebé hetan finasia hosi The Asia Foundation (TAF), no partisipa hosi entidade Governu, lideransa Partidu polítika, Akademia, Sosiedade Sivíl, Juventude no seitor privadu sira.