Reportajen Santina Lucia da Costa
Kandidatu Prezidente Republika ho númeru sorteiu 2, Dr. Francisco Guterres Lú Olo hateten, bainhira eleitu ba Prezidente Republika, hakarak garante de’it normal funsionamentu Instituisaun Estadu nian, no Prezidente Republika tenki iha relasaun di’ak ho Parlamentu Nasional no Governu.
Kandidatu Prezidente Republika, Dr. Francisco Guterres Lú Olo, hateten, Prezidente Republika orgaun soberaniu ida ne’ebé ho lejitimidade direita para bele ezerse nia funsõens hanesan Prezidente Republika. Iha kompetensia propria Prezidente Republika hola, iha mós kompetensia partidaria ho orgaun soberaniu sira seluk, ezemplu, Parlamentu Nasional ho mós Governu.
“Relasõens Instituisional ezatamente liuhusi duni mekanizmu legais konstituisional sira ne’e hotu. Tanba ne’e hau hanoin bainhira sai Prezidente Republika (PR) hau hakarak garante de’it normal funsionamentu ba instituisaun estadu nian, katak PR tenki iha relasaun ida di’ak ho Parlamentu Nasional (PN) liuhusi knár ne’ebé parlamentu halo no liu husi interdependensia soberania rua, PN ho PR halo, no liuhusi mos dupla responsabilidade ne’ebé mak Governu iha liuhusi relasaun PN no relasaun ho PR.” Hateten, Kandidatu PR, Dr. Francisco Guterres Lú Olo, iha Ambitu Debate Kandidatu PR iha Salaun Mahoka, Hudi-Laran, 13/4.
Bainhira garante normal funsionamentu Instituisional sira ne’e hotu Lú Olo fiar bele instabiliza situasaun iha ita nia rain, povu bele hakmatek bele hala’o ita nia ekonomia ho di’ak no atividade seluk ho di’ak.
“Hau hanoin tempu ne’e ladun instabilidade iha ita nia rai, tanba ita nia rai foin ukun an, ita nia konstituisaun ne’ebe mak Asembleia Konstituente rasik elabora aprova iha periodu ne’ebe hau sai hanesan Prezidente Asembleia konstituente, laiha kompenetrasaun husi parte, nein husi intelektuais sira balun, laiha husi politika nain sira, laiha kompenetrasaun konaba ida ne’e nian.” Dehan, Lú Olo.
Lú Olo afirma, Klaru liuhusi interpretasaun oioin no intendimentu oioin, kona-ba Estadu Direitu Demokratiku ida ne’e, ho interpretasaun sira ne’e hotu halo konflitus ne’e mosu nafatin, konflitus ne’e mosu iha primeiru Governu kedas, bainhira PN ne’ebé maiória ho 65 Deputadus ne’eba,.kuaze dois tersu iha PN ne’ebé monu tiha dalan klaran, altura ne’eba Primeiru Ministru Dr. Marí Alkatíri, obriga tenki rejigna husi nia kargu tanba bele garante paz estabilidade iha ita nia rai.
Nia hatutan tanba ita hakarak ne’e atu halo ezersísiu poder politiku só bele liuhusi fali dalan ne’ebé hamonu malu, dalan ne’ebé atu hatun malu iha dalan klaran, tanba ne’e mak lejislatura ho fali Governu ne’e la han malu hanesan, liu ida liu ida, to’o agora VIII Governu, Lejislatura foin mak to’o dala lima ka neen, iha relasaun ida ne’e duni, relasaun ida ne’ebé mak sira na’in rua la han malu hamutuk ida ne’e mak durante tempu ne’e, realmente iha duni dezentendimentu ou iha duni má-interpretasaun kona-ba ita nia Estadu Direitu Eemokratiku, liuliu kona-ba forma Estadu.
Lú Olo esplika forma Estadu ne’ebé ita haree kona-ba RDTL, no seluk fali ladun entende kona-ba sistema governu semi-prezidensialista ne’ebé mak ita rasik harii iha ita nia konstituisaun, iha tempu ida agora ita hotu-hotu tenki hanoin no refleksaun kle’an, para ita bele hakat ba oin, hanesan Prezidente Republika ho orgaun politika sira seluk, orgaun lejislativu, orgaun ezekutivu governu nian ho Tribunais sira, inklui sidadaun sira hotu, para hanoin sukat para ita atu la’o ho paz estabilidade ba oin.
“Durante ne’e iha krizi oioin, krizi ida mak to’o iha hau nia tempu ne’e rasik, krizi politika, krizi pandemia ninian, maibé krizi rua ne’e hotu, inklui inundasaun ne’ebé mak ita hetan, ne’ebé iha hau nia mandatu hau konsege duni halo jestaun ba krizi ida ne’e, hodi konsege ultrapasa to’o ohin loron ita bele moris hakmatek.” Dehan, Lú Olo.