Reportajen Adroaldo “Saretukau”
Militante jerasaun tuan Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL), Olívio das Dores de Canossa Sarmento ho kódigu rezisténsia “Mau-Desir” nu’udar mos eskoltu Saudozu Fernando “La Sama” de Araújo wainhira sei iha Indonézia, hetan fundu rotativu hosi organizasaun rezisténsia Renetil hodi hala’o nia aktividade negósiu alfaiataria iha Suku Orlalan, Postu Administrativu Laclubar Vila, Munisípiu Manatuto.
Fundu rotativu hosi RENETIL ne’e, nia uza hodi sosa mákina suku ropa rua hodi atende nia kliente sira, suku faru, kalsa, vistidu labarik no ema boot. Hosi nia aktividade ne’e, loron ida nia hetan $1-3 ou bele liu, depende ba kliente. Kliente sira mai hosi viziñu no komunidade seluk iha Postu Laclubar rasik.
Nia konta, nia aktividade negósiu ne’e hahú ho mákina ai to’o hetan apoiu mákina foun hosi MTCI iha momentu ne’ebá durante tinan lima, maibé la iha sustentabilidade, nune’e nia buka oinsá bele hetan apoiu seluk hodi kontinua nia aktividade negósiu ne’e. Nia dehan, nia hahú aktividade ne’e ho aprende mesak, no iha Laclubar nia de’it mak iha alfaiataria.
Nia hatutan, mákina suku ropa hahú aat, difikulta nia aktividade negósiu ne’e, hamenus ema nia gostu atu ba suku iha nia fatin, tanba presiza suku halo moos, kamiza tenki obras hafoin dada gostu kliente nian. Durante ne’e nia buka hela apoiu ba nia aktividade, ikus nia hetan informasaun konabá fundu rotativu Renetil ne’ebé oras ne’e nia uza hodi kontinua nia aktividade ne’e.
Nia akresenta, fundu ida ne’e iha vantajen tebes ba nia tanba laiha NGO ka instituisaun sira seluk atu fo ajuda hodi tulun nia aktividade, nia dehan “ida ne’e hosi fali fundu rotativa Renetil ni-nian, komesa iha anímu oi-tuan hosi masyarakat sira, suku sira nia ropa, memenuhi sira nia kebutuhan ne’e sudah lumayan.”
Militante RENETIL ne’e hatete, nia aktividade negósiu la’o di’ak, maibé tuir kondisaun komunidade iha baze ni-nia kbiit ekonomia atu suku ropa sei menus, bele dehan natoon ba tarjetu, “tidak terlalu rendah tapi lumayan juga, satu hari bele iha $2 sira ne’e, mungking bele iha, dala ruma mos iha tiha loron ida, loron rua mos sira la mai suku tiha, ne’e mak kendala ne’e hanesan ne’e,” nia konfesa situasaun mak nia hasoru.
“Terima kasih barak ba fundu rotativa RENETIL tanba sudah membantu keanggotaan ami nian, bele halo moris fali usaha sira ne’e iha fatin sira ne’ebé ami hela i ami mos menikmati dari pada loron ami tuur de’it mos la halo buat ida, ida ne’e hanesan ami belajar fali usaha hosi ne’e, maskipun ami baru belajar,” dehan militante Renetil, iha nia rezidénsia suku Orlalan, Postu Laclubar, tersa-feira, 19/07.
Iha parte sorin, Primeiru Vise RENETIL, Francisco JMF Belo “Lires” hato’o, Renetil hetan apoiu fundu hosi Serviço de Apoio à Sociedade Civíl e Auditório Social (SASCAS), nune’e Renetil utiliza osan ne’e ba halo fundu rotativa Renetil, hodi tulun nia membru sira hala’o sira nia aktividade negósiu hodi sustenta sira nia família, ho nune’e mak Renetil halo monitorizasaun fila-fali ba sira nia aktividade.
“Atu mai haree besik liu aktividade ekonómika, ita nia kompañeiru sira ne’ebé halo iha baze, tuir duni pedidu ne’ebé kompañeiru sira hatama ba iha RENETIL, tanba ne’e mak mai atu haree, aktividade sira ne’e la’o ka lae, la’o duni tuir pedidu ne’ebé hatama ba ka lae, i oinsá ni-nia merkadu iha baze ne’e hetan duni lukru, tuir espektativa ne’ebé iha ka lae,” dehan Primeiru Vise RENETIL Francisco “Lires”.
Nia hatutan, vizita ne’e hala’o ba membru Renetil sira ne’ebé hetan fundu rotativa hodi hala’o sira nia aktividade negósiu. Iha Suku Hera-Dili membru Renetil ida nia aktividade hakiak manu, iha postu Laclubar aktividade alfaiataria, iha suku Watulari, Postu Vemasse-Baucau ba aktividade hakiak manu mos no ikus iha Postu Administrativu Watucarbau-Viqueque ba aktividade negósiu kioske.
“Espera katak aktividade ida ne’e sei fo benefísiu ba ita nia kompañeiru sira hotu ne’ebé hetan ona iha faze primeiru no faze segundu ida ne’e,” dehan Primeiru Vise Renetil “Lires”.
Vizita monitorizasaun hala’o hosi Primeiru Vise RENETIL, Francisco JMF Belo “Lires” ho ekipa ba membru Renetil sira ne’ebé hetan apoiu fundu rotativa RENETIL ho montante osan $2000 ba sira nia aktividade negósiu sira. Vizita ne’e hala’o durante loron tolu hahú iha loron 19-21 Jullu, 2022.