Reportajen Agustinha Amaral
Organizasaun FOKUPERS lamenta no kondena maka’as deklarasaun diskriminativu hosi Administrador Postu Administrativu Lautem nia deklarasaun katak feto labele kaer ukun nu’udar lideransa lokal iha nia Postu Lautem rasik, ida ne’e konsidera la valoriza feto nia patisipasaun ho desizaun iha vida polítika, moris sosial no kultura, no kontra prinsípiu konstituisaun RDTL.
Liu hosi Konferénsia Imprensa iha Salaun FOKUPERS, Farol (03/08), Porta-voz Maria Fátima hato’o, “FOKUPERS dismente, lamenta no kondena maka’as deklarasaun ho karakter diskriminativu hasoru feto husi Aministrador Postu Administrativu Lautem relasiona ho preparasaun ba eleisaun suku ne’ ebé fó sai husi knaal RTTL.EP iha iha 2 Agustu 2023.”
Nia dehan, deklarasaun ne’e manifesta atitude diskriminasaun todan hasoru feto, tanba nakonu ho esterotipu no kontra maka’as norma no prinsípiu sira iha konstituisaun RDTL konaba naun-diskriminsaun, igualidade no universalidade, igualdade entre feto ho mane iha artigu 2 alinea 4 ne’ebé defini ho klaru.
“Estadu rekoñese no valoriza norma no lisan rai Timor nian ne’ebé la kontra konstituisaun nomos lejizlasaun nasional seluk ne’ebé ko’alia konaba direitu ne’ebé mai husi lisan Timor-Leste nu’udar estadu parte ba tratadu, konvensaun internasional xave sira konaba direitus umanus no promove igualdade jéneru iha Timor-Leste,” tenik porta-voz Maria.
Inklui Konvensaun konaba Eliminasaun Forma Diskriminasaun hotu-hotu Hasoru Feto (CEDAW-Sigla Ingles), tanba entidade públiku sira hotu, inklui administrator Postu-Administrativu Lautem tenke obedese tuir lei ne’ebe vigora iha konstituisaun RDTL artigu 16 hateten, nia dehan.
“Universalidade no igualdade sidadaun hotu-hotu hanesan iha lei nia oin nomos iha direitu no obrigasaun hanesan, tanba iha artigu 17 hateten igualdade ba feto ho mane katak feto mane iha direitu hanesan iha moris familia, kultura, sosial, ekonómiku no polítika nia laran,” katak porta-voz ne’e.
Nia mos sita dekreitu lei nu.3/2009, konaba lideransa komunitáriu. Iha lei nu.9/2016 konaba suku garante katak, eleisaun Xefe Suku fo mos fatin absoluta ba feto hodi priense fatin ne’ebé hanesan reprezentante feto na’in rua ou juventude feto ida hodi kompete ho mane iha eleisaun suku nian.
“Husi ortigu sira no deklarasaun universal ne’e ita konsiente no forte tebes prtipasipasaun ema hotu liu-liu feto sira nia direitu iha aspetu hotu iha vida polítika hodi bele kompete ho mane sira,” nia esplika.
Husi informasaun iha media RTTL.EP Administrador Lautem , Zaret Alda de Silva iha nia entrevista hato’o katak “tuir kultura Lautem feto labele ukun iha postu Lautem, kultura postu diferente tebes ho kultura husi postu sira seluk iha munisípiu Lautem.”
Ho kandidatus 10 iha Postu Administrativu Lautem ne’e sei kompete, porta-voz ne’e husu atu kondidatu feto sira ne’ebé mak hakarak kandidata nia-aan kontinua avansa. Nia dehan FOKUPERS konsidera deklarasaun ne’e homate feto sira nia direitu no feto nia kapasidade, la valoriza maibé kontinua diskrimina feto hodi tau natatin feto iha segundu lugar, nia kestiona.
“Fokupers respeita kultura Timor-Leste iha valores importantes, tanba ne’e tane aas dignidade família nian, maibé la’os hatuur hodi hamate feto nia patisipasaun ho desizaun iha vida polítika, moris sosial no kultura,” dehan porta-voz.
Tanba ne’e FOKUPERS kontra maka’as asaun no deklarasaun ne’ebé fo sai husi Administrador Posto Lautem ne’ebé deskrimina no la valoriza feto nia partisipasaun iha vida polítika.
“FOKUPERS hakarak apresia feto sira nia matenek, kapasidade, enkoranja feto hotu-hotu hotu liu-liu feto husi munísipiu Lautem atu ezerse sira nia matenek no kapasidade ba dezenvolvimenta nasaun Timor-Leste nian,” nia enkoraja.