| Reportajen Silvino Freitas |
Koordenadór Nasionál Rede ba Rai (RbR), Pedrito Vieira dehan, prosesu negosiasaun ne’ebé estadu Timor Leste ho Indonesia la’o kle’ur ona maibé ikus hamosu rezultadu ne’ebé ho preokupasaun husi komunidade sira iha Naktuka karik ida ne’e negosiasaun ne’e iha naksalak ruma, prosesu ne’e laiha konsltusaun di’ak ho populasaun sira ne’ebé hela iha area fronteira iha area Naktuka-Nitibe nian ne’e to’o iha ne’ebé, maibé tuir RbR nia haree katak difinisaun fronteira nian liu liu iha area Naktuka nian ne’e difini tiha ona iha prosesu referendum nian bainhira Timor-Leste ukun an, husi ne’e povu defende tiha ona nia prosesu ne’e iha tempu koloniál entre akordu Portugues ho Olanda nian.
“Tuir informasaun ne’ebé ami hetan iha 1914-1915 difini ona katak fronteira entre Timor-Portugues ho Olanda mak Naktuka maibé ikus mai situasaun ne’e muda uituan katak fronteira ne’e muda mai fali iha teritoriu Timor-Leste nian, ida ne’e labele akontese tanba referendun hotu tiha ona, ita Timor Leste indepedénsia tiha ona katak fronteira ne’ebé nafatin uza konkordánsia entre Olanda ho Portugues” dehan kordenadór RbR Pedrito iha nia kna’ar fatin Faról, (24/01).
Tuir nia, bainhira iha tempu okupasaun Indonesia nian timor leste sai provinsia entre NTT ho timor timur fronteria nee la muda populasaun Naktuka, nunee husi polemika ne’ebé mosu husi rezultadu negosiasaun nee halo komunidade no RbR hakfodak, maski iha tinan hirak liu ba mosu provokasaun husi sidadaun Indonesia kefa meibe RbR nafatin konsidera katak rai nee pertense ba timor nian, tanba bazeia ba dadus ne’ebé RbR hetan katak komunidade hela iha neeba nee iha tempu Indonesia kedas, halo moris nuudar vida agrikultor sira hanesan halo natar, toos, hakiak animal hodi kontinua sira nia moris iha rai refere.
“Ekipa negosiadór presiza haree fila fali karik iha buat ruma laloos karik, desizaun ne’ebé la reflete interese estadu nian entaun presiza haree fila fali, tanba ema hotu ne’ebé uluk hakarak ukun an la aseita hotu, husik fali 270 hektar ba nasaun Indonesia ne’ebé ho teritoriu bo’ot tebes, ita la kontenti atu husik ita nia nasaun ida ki’ik ne’e balun ba nasaun bo’ot, nune’e deizaun refere ita hotu populasaun hotu tenke kontra labele nonook” Pedrito subliña.
Koordenadór ne’e fundamenta katak, lina fronteria ne’ebé dadaun ne’e sai polemika tanba muda tama mai Timor Leste husi teritoriu Indonesia ne’e pozisaun RbR kontra no la konkorda totál desizaun refere, ema ne’ebé mate no fakar ra’an iha funu durante okupasaun Indonesia tanba hakarak defende nia teritorio no fronteira nasaun nian.
“Ekipa negosiasaun tenke halo esplikasaun ba preokupasaun refere labele nonok de’it, tanba situasaun ne’ebé liga ho asuntu nasaun nian tenke halo esplikasaun labele sai hanesan misteriu ida, no presiza nakloke ba publiku” dehan Pedrito.
Nia konklui, situasaun ne’ebé sai ona polemika entaun husi parte rua tenke tuur hamutuk hodi onestamente ba komunidade ne’ebé afetadu ba desizaun rai Naktuka, hodi esklarese mós ba Indonesia katak sosiedade Timor Leste la aseita ho desizaun ne’ebé ita foti hamutuk, ita nafatin iha relasaun di’ak ho Indonesia, nune’e husi desizaun refere afeta maka’as ba moris populasaun Naktuka nian iha area agrikultór nian.