Reportajen Juvinal Cabral dos Santos
Relasiona ho vendedór sira iha Bidau Akadirihun ne’ebe governu husu atu husik hela fatin ne’e, tanba tuir informasaun governu atu harii jardín iha fatin ne’e, hamosu preokupasaun husi vendedór sira ne’ebe halo negósiu iha tempu naruk, hodi responde nesesidade uma laran.
Jornalista Neon Metin halo entrevista ho Mario Moireira iha Bidau, iha loron 24/01/24, hateten katak se governu foti desizaun hodi muda negosiante sira prontu atu kolabora, maibe importate mak kria kondisaun diak ba sira.
Vendedor Mario Moreira. [Foto: Juvinal | 24.01.2024]
Vendedor ne’e hatutan bainhira governu taka numeru ba komunidade sira ne’ebé hela iha Ponte B.J Habibie to’o Kuluhun, autoridade sira dehan de’it, bainhira parte husi governu tun mai sei fo opsaun rua ba sira, karik selu taxa ba estadu sira prontu, se atu muda husi fatin ne’e, komunidade sira presiza uluk kondisaun fatin ne’ebé di’ak atu sira buka moris nafatin.
“Iha 1999 ne’e hahu fa’an ona sasan ki’ikoan sira iha ne’e to’o agora, iha ne’e ami fa’an ‘sembako’ mie, mina no mini ‘warung’ fa’an etu no mos sasan sira ne’ebe baratu, ami sosa fa’an tutan fali, loron ida bainhira ema hola barak hetan $100.00 ba leten, kuandu tun loron ida $50.00 ka $60.00”,dehan Mario.
Iha semana kotuk liu ba autoridade sira mai foti ona dadus, maibe la dehan fatin ne’e hodi halo saida, nia rona de’it rumoris katak atu halo jardín, maibe benefísiu saida ba estadu, se di’ak liu haruka komunidade sira ne’ebé hela iha area sira ne’e hadi’a fatin hodi selu taxa ba estadu, vendedór ne’e kestiona
“Ami seidauk hetan karta ruma maibe autoridade sira mai halo de’it intervensaun no uluk dehan atu gusur duni, maibe fo xamada atensaun, antes ne’e sira haruka loke buku ‘rekening’ ba ganti rugi nian maibe seidauk kepastian too agora ita lahatene” dehan Mario
Iha sorin seluk Fenicia Almeida hateten, hahu fa’an hamutuk ho nia Pai Mae iha Bidau 2020 to’o agora, fatin ne’ebe nia Pai Mae buka osan ba hodi sustenta familia uma laran, liuliu ba lia ne’ebé mak sempre mosu tuir kultura Timor, se muda husi fatin ne’e governu fo fatin ka lae tanba atividade loro-loron mak fa’an ne’e hodi aguenta ba moris
“Bainhira governu sira mai taka numeru fa’an modo fatin, triste tebes tanba muda sai husi ne’e Apa ho Ama fa’an fali iha ne’ebé, mak hodi haree ami oan sira nia eskola no kursus”, dehan Fenicia
Nia hatutan loron ida dalaruma hetan $20.00 ka $30, ho ida mak sira uja balun ba han hemu, balun rai ba suporta eskola, modo ne’ebé sira fa’an mak mostarda, Kanko, bua, malus modo sira ne’e komforme nia tempu de’it no folin mos tuir tempu.
Iha sorin seluk Zefina Silveira nia hateten sira hela iha Bidau Akadiru Hun fa’an modo ai-fuan sira oioin de’it maibe desizaun ema boot sira atu hasai, sira prontu sai maibe governu hanoin netik sira buka fatin di’ak ba sira nune’e kontinua fa’an hodi haree oan sira nia eskola no ba han loro-loron
“Governu nia hakarak ami fa’an nafatin iha ne’e maibe rapi no moos mak selu taxa ba estadu ka oinsa, ne’e ami prontu selu sente solusaun ne’e mak di’ak tanba ami fa’an iha ne’e diak liu ona no estrada boot, ami hela duni iha ne’e, ami nia oan sira ba eskola mos besik nune’e ami kontente”, dehan Zefina Silveira.
Nia hatutan bainhira mak governu hasai sira tenke prepara kondisaun fa’an fatin ba sira ne’ebe diak, nune’e sira bele ba kontinua atividade fa’an ne’e, se fatin ne’ebe mak governu prepara ba sira diak dignu sira sei kontenti no husu obrigado ba governu tanba fo espasu ba povu ho dignu, hodi buka moris.
Antes ne’e mos sira hatama ona fotokopia kartaun eleitoral, Billete Identidade vendedór, sira husu kona-ba fatin ne’e, hodi halo saida ba autoridade sira mai husi sosiál, maibe hatán de’it katak sira mos mai taka de’it númeru no sukat seidauk iha serteza bainhira mak atu sai
“Ami fa’an iha ne’e uluk kedas ha’u sei kiik hela, hahu iha 1999 fatin ne’e uluk ha’u nia ama Ki’ik loke ‘warung’ naran Generasi momentu krizi 2006 ami halai hotu ba Baukau, kareta mikrolete ida hela ema sunu hotu, situasaun hakmatek ami konsege mai fali fatin ne’e fo’er hamos fali no uja fali ba fa’an too ohin loron” dehan Zefina
Vendedor ne’e dehan se governu muda sira ba tan merkadu Taibessi no Manleu ne’e susar tebes tanba antes ne’e mos maluk sira fa’an barak ona iha merkadu ne’e, fasilidade hariis fatin no bee mos la sufisiente oinsa bele ba fa’an hamutuk hotu iha merkadu.
Hatan ba preokupasaun ne’e Prezidente Autoridade Munisipiu Dili, Guilhermina F. Saldanha ba Neon Metin katak Autoridade munisípiu Dili, Xefe Suku, Xefe Aldeia no Administrador sira apoiu deit serbisu Ministeiru nian ne’ebe halo atividade iha terenu. Nia dehan kleur ona sidade Dili dezorganizadu, fatin balun ne’ebe prioridade estadu nian, kuaze komunidade barak uza tiha
“Bainhira estadu presiza fila fali nia rai ita ulun moras, ita hotu hatene balun laos uja ba hela maibe hala’o komérsiu, depois la selu taxa ba estadu, tuir lolos ne’e labele. Kuandu hanesan ne’e estadu mos lakon”, dehan Prezidente Autoridade Munisipiu Dili Guilhermina F iha nia servisu fatin 22/01.
Prezidente AMD ne’e hatutan area husi ponte B.J. Habibie to’o Kuluhun, ne’ebé agora taka ona númeru balun, ne’e area estadu tanba nia moris no boot duni iha Bidau, uluk Soko Laran de’it tempu Indonesia invade ne’e mak halo ba “pasar senggol” to’o agora maibe area patrimóniu estadu nian
“Iha governu anterior sira hetan ona karta notifikasaun husi estadu, sira bele husik fatin ona maibe infelizmente sira mantein hela iha ne’eba, ha’u hanoin Dili presiza organiza, atu ita prepara ita nia an sai hanesan kapitál ne’ebé organizadu”, dehan Prezidente AMD.
