Reportajen Joselina dos Santos
Relasiona ho udan monu rai ne’ebe hamosu problema saúde públiku no proliferasaun susuk ne’ebe lalais hodi hamosu surtu Chikungunya, Zika no Dengue. Nune’e Ministeriu Saúde liuhosi Diretóra Jerál Kuidadu Saúde Primária husu ba autoridade lokal atu mobiliza komunidade hodi halo limpeza liu-liu halakon susuk nia tolun fatin hanesan bee nalihun, kalen aat, roda aat, foer iha uma sorin-sorin atu Evita susuk labele tata, no uza moskiteru.
Diretóra Jerál Kuidadu Saúde Primária Elisabeth Leto Mau hatete, Pontu situasaun ne’ebe Ministeriu Saúde hakarak atualiza katak kazu dengue barak liu iha Município Díli ho total hamutuk 88, Idade ne’ebe afetadu liu husi tinan 1-15. Moras ne’ebe foin detekta iha tinan ida ne’e maka kazu Chikungunya hoTotal 183 Idade ne’ebe afetadu liu idade media 22 anos, Munisipiu ne’ebe relata kazu Chikungunya mak Município Ermera no Dili.
“Timor-Leste foin primeira vez konfirma Virus Zika ba dahuluk iha fulan janeriu 2024. Sidaudaun nebe afetadu maka labarik feto, ho tinan 7 husi munisipiu Ermera. Dadaun ne’e Ekipa vijilansia husi Ministeriu Saude hala’o hela investigasaun atu buka hatene klean kona ba kazu ne’e inklui buka hatene oinsa ita nia sidadaun ne’e hetan moras Zika,” dehan Diretóra Jerál Kuidadu Saúde Primária Elisabeth iha Salaun Palacio da Cinzas Caicoli, Kuarta 24/01.
Nia dehan, tinan ida ne’e seidauk relata kazu grave ka mate, nune’e husu publiku labele pániku, tinan-tinan wainhira udan monu rai sempre hasoru surtu Dengue. Surtu Chikungunya no Zika, laos moras foun, moras rua ne’e eziste ona iha mundu, liu-liu iha rejiaun Afrika, Amerikas, no Asia inklui Timor-Leste.
“Moras tolu ne’e hamosu sinais no sintoma ne’ebe hanesan, Isin manas, moras iha artikulasaun, mosu mean iha kulit, isin moras, iha kazu balu bele aprezenta inus raan. Husu públiku labele pániku, buka informasaun ne’ebe los husi pesoal saúde no fontes nebe’e kredivel atu bele prevene moras tolu ne’e nomos hakbesik an ba fasilidade saude atu bele hetan atendementu no bele halo teste ba raan”, nia informa.
Husu atu proteje liu-liu ema vulnerable sira hanesan labarik kiik, inan isin rua, idozu, no ema hirak ne’ebe iha kondisaun moras seluk. Tan moras ne’e bele hamosu komplikasaun iha ema vulnerable sira ne’e. Laiha tratamentu espesifiku ba moras tolu ne’e. Tratamentu ne’ebe pesoal saúde sira sei fo depende ba sinais no sintomas ne’ebe ema ruma aprezenta. Labele halo tratamentu rasik iha uma sem konsultasaun ho doutor, iha aimoruk balu ne’ebe bele hamosu komplikasaun ba ema ne’ebe afetadu ho moras tolu ne’e Liu-liu Dengue no Zika.
