Reportajen Juvinal Cabral
Lansamentu kona ba video reabilitasaun ninian ne’ebe mak Asosiasaun Cafe Timor (ACT) halo kooperasaun ho Market Development Facility (MDF ) servisu diretamente ho toos nain hamutuk halo reabilitasaun cafe iha munisipiu Ermera, Aileu, Ainaro, Bobonaro, Same no fatin sira ne’ebe mak kafe iha.
“Ohin ne’e nia objetivu atu hatudu video sira ne’ebe durante ne’e Asosiasaun ho MDF servisu hamutuk hodi hatudu ba publiku katak reabilitasaun ninia valor mak saida no rejuvenasaun kafe, oinsa hasae nia kualidade halo formasaun ba merkadu rai laran no mos merkadu rai liur liu-liu ba hasae produsaun” dehan Prezidente Asosiasaun Cafe Timor (ACT), Evangelino Monteiro Soares iha Platinum Cineplex, Timor Plaza 20/11.
Reabilitasaun kafe Kooperasaun entre Asosiasaun Cafe Timor (ACT) no MDF ne’ebe mak agora sira halo lansamentu para oinsa sira haree atividade sira ne’e lao iha fatin ne’ebe deit, atu haree nia lalaok lao hanesan ne’ebe, no nia rejultadu hanesan ne’ebe oinsa nia kooperasaun sei haree liu husi video ne’ebe sei halo lanasamentu.
“Orsamentu ne’ebe mak apoiu husi MDF ba reabilitasaun ne’e ba kada kompania ida-idak mak membru asosiasaun nian ne’e ita koalia deit katak 50% husi kompania ka toos nain mak iha membru asosiasaun no 50% mak husi ita nia parseiru sira hanesan MDF mai husi governu Australia, parte rua tau sori-sorin ita halo rejuvenasaun ba setores kafe iha teritoriu” dehan prezidente ACT
Iha fatin hanesan Business Adviser Coffe, Ferdiana Gonsalves iha nia diskursu hateten atu bele koleta fila fali kafe fuan husi toos kafe ne’ebe halo rejuvensaun mak sei haree liu husi filme badak ne’ebe halo lansamentu.
“Durasaun filmagem ne’eba mak orsida ami sei hatudu ba ita boot sira 1 minutu balun de’it maibe ami hein hodi kaptura iha momentu ida ne’e iha tinan tolu ba to’o tinan haat nia laran. Filmagem ida ne’e laos hatudu de’it susesu husi atividede rejuvenasaun maibe sei rona mos lian ba realidade moris hanesan kafekultor obrigada ba to’os nain sira ne’ebe partisipa iha ne’e no ba imi hirak ne’ebe onestu hodi fahe imi nia historia ho ami”
Embaixadora Australiana ba Timor-Leste, Caitlin Wilson nia diskursu hateten importansia husi eventu ida ohin loron ninian entre relasaun Australia ho Timor-Leste laos liuhusi diplomasia de’it maibe relasaun atraves liuhusi kafe ninian
“Entre bussnes husi Australia no Timor fa’an kafe ba malu no barista sira husi Timor ba tuir formasaun iha Australia haree ba ida nee parte ida importante tebes atu halo intervensaun ba kafe ninian ne’ebe mak benefisia ba 30% kafekultura sira no kafe nia valor ekonomiku iha Timor ninian lori rendimentu kuaze 20 miloens de dolares kada tinan”
Depois potensia boot tebe-tebes mak iha mundu ema konsumu kafe kuaze 30 biloens kopu mak ema konsumu, ida ne’e hanesan oportunidade diak tebes ba Timor entaun pertinente tebe-tebes ba setor kafe ninian.
“Maibe ita mos rekonhese katak iha dezafiu barak liu kona ba plantas sira ne’ebe mak tuan ona ladun fo funan ho fuan di’ak tan ne’e mak ida ne’e importante tebe-tebes, liuhusi produsaun filme ka video ida ne’e atu aprezenta mos ba agrikultor sira no mos autor merkadu kafe nian sira hotu importante tebes atu halo reabilitasaun no rejuvensaun kafe”
Emobaixadora ne’e hateten governu Australia espresa sira nia komitmentu hodi nafatin fo apoiu ba agrikultor sira iha Timor liu-liu atraves setor kafe ninian atu kontrobui ba politaika IX governu atu promove nafatin divesifikasaun ba ekonomia ninian.
Ministru Agrikultura no Peska, Marcos da Cruz iha nia diskursu dehan atividade importante ba lansamentu no publika sai buat ne’ebe kafekultor sira durante ne’e servisu hamutuk ho parseiru dezenvolvimentu sira ka autor ba dezenvolvimentu kafe nian ne’e duni hodi governu nia naran hodi ministeiru agrikultura nia naran fo parabens ba kafekultor sira ne’ebe durante partisipa no kontribui kafe Timor.
“Hanesan ohin ita nia embaixador temi katak nia proditivudade ki’ik ita nia kafe mak produtu ida ne’ebe durante ne’e exportasaun ba rai liur maibe nia kuantidade ki’ik tanba impaktu husi fatores ai-horis kafe ne’ebe idade no ai mahon sira ne’e tinan barak ona, kafe sira ne’e kuda husi tempu Portugues to’o mai tempu Indonesia mak karik kuda tan nune’e mak afeita ba proditividade ne’ebe maximu karik to’o de’it 250 kilograma ba hektar ida. Ita nia exportasaun medium karik to’o de’it 10.000 toneladas ba tinan tinan ne’e ki’ik”
Ministru dehan kafe Timor konheseidu iha mundu nasaun barak Japaun, Australia, Amerika iha fatin barak ema dehan katak kafe Timor kualidade di’ak mais intermu kuantidade sei ki’ik tanba kafe tuan ona nomos seidauk orienta didiak dezenvolvimentu kafe ne’e.
“Imi iha ne’e joven sira mak barak ha’u espera katak imi joven ne’ebe mai husi area potensial kafe e depois de ida ne’e ita ba koalia familia katak kafe ne’e importante ba ita nia vida liu-liu ba ita nia nasaun kafe hanesan produtu ida ne’ebe ita bele exporta no ita bele hetan rendimentu ne’ebe di’ak atu resolve ba familia nia vida nune’e ba joven sira ita servisu hamutuk inisiativa saida mak ita bele halo hodi aumenta produsaun ita nia kafe” dehan Ministru Agrikultura no peska iha nia diskursu.