Hakerek na’in: Fabiano da Costa Soares
Timor-Leste hanesan nasaun ida ne’ebe mais joven iha mundu. Tuir Constituição da República Democrática de Timor-leste artigu 1, alinea 1 hateten “A República Democrática de Timor-Leste é um Estado de direito democrático” tanba povu rai doben ida ne’e fiar katak Demokrasia mak sistema ida ne’ebe diak liu hodi hala’o Governasaun. Timor oan barak mos komprende diak kona ba konseitu Demokrasia ne’e rasik. Basá, Ukun-nain sira mos sempre hanorin Povu ida ne’e kona ba Demokrasia, iha ne’ebe sira hateten: “Ukun ne’e Povu nian no Ukun ne’e responsabilidade.” Ida ne’e mak definisaun husi Demokrasia ne’ebe Povu ida ne’e hetan.
Koalia kona ba Demokrasia, ne’e konseitu Filozofia ida ne’ebe hetan debate husi filozofu barak liu-liu iha tempu Yunani Kuno nian inklui Socrates, Platão no Aristoteles; iha ne’ebe, Socrates kritika demokrasia Atena iha nia tempu, espesialmente tanba tendénsia ba populizmu no influénsia demagogu. Nia mos fiar katak ignoránsia husi maioría no sira nia susetibilidade ba persuasaun bele hamosu desizaun ida ne’ebé la di’ak. Platão hanesan alunu ida husi Socrates, kritika mos ba demokrasia, tanba nia fiar katak ne’e la’os sistema ne’ebé diak, nia argumenta tan katak demokrasia bele hamosu demagogu, iha ne’ebé lider sira halo manipulasaun ba ‘masa’ hodi benefísia deit nia a’an. Aristóteles, iha sorin seluk, rekoñese demokrasia nudár Sistema ida husi forma governu ne’ebé legal iha ne’ebé poder iha Povu nia liman. Maibé, nia mós haree potensia husi demokrasia bele hamosu governu massa ka ochlocracy, por tanto nia prefere liu governu ida ne’ebé kombina elementu sira husi demokrasia, aristokrasia, no monarkia.
Ho hanoin hirak ne’e, Iha artigu simples ida ne’e, hakerek na’in hakarak fanun ita hotu nia konsiensia hodi reflete klean liu tan katak tebes ka lae, iha Nasaun demokrasia be ita horik ba, Ukun ne’e Povu nian duni; no Povu ida ne’ebe nian? Povu ida kosar iha to’os laran, depois Ukun-nain hola produtu Cineza nian ka Povu ida ne’ebe los. Ukun ne’e responsabilidade; Responsabilidade ida oinsa? Responsabilidade ida ne’ebe halo Povu labele ba konsulta iha ospital nasional tan aimoruk laiha ka responsabilidade ida oinsa los. Tanba tuir hakerek na’in nia observasaun, Laos Povu hotu-hotu sente hakmatek iha Ukun a’an ida ne’e. Maske, Estadu Direitu Demokratiku ne’e presija “Involvementu publico” maibe, la’os Povu hotu-hotu sente pertense ba Ukun iha nasaun demokrasia ida ne’e, dalaruma tanba ita povu nia komprensaun ba Demokrasia ne’e rasik menus ou dalaruma tanba ita nia politika na’in sira haburas mentalidade demagogue, hanesan saida mak Socrates ho nia alunu Platão koalia, hodi fo benefísia ba nia a’an no Povu ida ne’ebe pertense ba nia.
Hakerek na’in mos hare katak, Iha estadu Demokrasia ida ne’e la iha lider (politiku) ida mak ideal, la iha lider ida mak diak liu. Lider hotu-hotu hanesan (iha tendensia ba korruptu). Tanba ne’e, hakerek na’in hakarak fanun fila-fali ita hotu nia konsiensia, hodi fo kontrolu maximu ba sira. Atu sira labele desidi desijaun publiku tuir ema balu ka Povu balu nia hakarak deit hodi fo vitima ba Povu seluk. Ho razaun hirak ne’e, encoraja hakerek na’in mai hodi ho topiku refletivu ida iha leten, Ukun ne’e Povu nian; Povu ida ne’ebe? Ukun ne’e responsabilidade; Responsabilidade ida oinsa?
Maluk Timor oan sira, hakerek na’in la’os hatene liu, maibe hakerek lakohi atu ita sai vitima hela deit, ba politika mafiozu sira. Ne’e duni, iha artigu ida ne’e, Hakerek konvida ita hotu atu refleta ho didiak, hodi labele monu beibeik ba lasu politikus sira nian. Hakerek na’in mos konsiente katak depois de le’e artigu ida ne’e, imi balu la konkorda dalaruma tan imi mak povu ne’ebe pertense ba Ukun-na’in sira. Maibe, hakerek na’in atu dehan deit katak, artigu ida ne’e hanesan opiniaun pessoal hakerek na’in nian kona ba situasaun aktual iha rai-laran no la representa grupu ka organizasaun ruma.
*(Nain ba artigu ne’e Fabiano da Costa Soares, Eskola iha Universidade La Salette, Filipina)
