Reportajen Juvinal Cabral
José dos Santos Naimori Bucar, Konselleiru partidu Kmanek Haburas Unidade Nasional Timor Oan (KHUNTO) hato’o parabens ba estrutura PLP foun no tuan, durante tinan liman nia laran, sira koñese malu sai hanesan solida ida sai hanesan familia ida ne’ebe iha oitavu governu hamutuk ho Fretilin lao hasoru prosesu boot tebes no situasaun dalaruma grave mais ultrapasa mehi para atu rezolve problema sira ne’e.
“Ha’u fo parabens ba ho liafuan ida atu, salva Timor-Leste signifika katak iha futuru oin mai lideransa sira ne’ebe mak liu-liu iha nasaun ida ne’e. Ita hotu tenke tau interese povu ida ne’e ninian sentidu estadu atu nune’e atu bele lori ita nia povu sira bele hetan naroman, hanesan Fretilin hateten ita tenke to’o Ramelaun labele ema boot to’o iha leten ita povu ki’ik sira to’o hun de’it rai taka fila-fali ita” dehan konselleru partidu Khunto Naimori Bucar iha nia intervensaun II kongresu nasional partidu PLP iha salaun OKa 15/02/2025.
Naimori Bucar hatutan nia suporta nafatin Prezidente partidu PLP, Taur Matan Ruak lider ida ne’ebe uluk ema hateten ba nia katak General paling ganas iha Timor-Leste mak maun Taur Matan Ruak mais realidade la hanesan ne’e, iha nia ukun povu ho fuan no domin ne’ebe mak nia lidera.
“Ha’u jerasaun ida foun mais jerasaun ida ne’ebe mak atu haree no fihir katak ida ne’ebe mak atu lori situasaun hakmatek moris iha dame ho paz ema hotu-hotu iha liberdade ema hotu direitu hanesan la haree ba kor, labele mamahon ba seluk, maibe seluk halo loron manas kona ne’e laos politik” dehan Naimori Bucar
Nia mos argumenta tan politika atu salva povu hanesan hakerek iha tema ‘mai ita hamutuk salva Timor-Leste’. Timor-Leste ne’e mak povu ida ne’e, povu iha mak hetan politik , se povu la iha politik la iha.
“Tanba ida ne’e mak ita hotu kaer prinsipiu ida ita hotu tenke metin iha ita nia fatin ema hotu-hotu iha Ainaro kona-ba servisu hamnasa. Ha’u dehan lalika hamnasa politika ne’e ohin aban la hanesan politika ne’e lao nafatin mais partidu tolu ne’e solido nafatin, forte nafatin” dehan konselleru Partidu Khunto
Nia haktuir dalaruma ema hakfodak partidu Khunto sempre afavor iha orsamentu nia dehan orsamentu ne’e povu ninian, nia jerasaun foun atu kumpri saida mak imi atu halo ukun ho di’ak, nia la vota ba partidu ida ne’ebe mak manan maioria ne’e lae. Maibe nia vota ba povu nia osan se o loron ida halo ladiak iha lei o ba tribunal lei mak deside.
“Depois sira dehan labele , ha’u dehan hanesan ne’e Fretilin maun Lu-Olo, maun Alkatiri, maun Taur ne’e imi hatene ka lae ne’e bele soke oin mos labele ha’u ema dudu de’it mos monu liu tenke kompriende liafuan ida ne’e”
Naimori komenta nia hatene se nia mak hanesan maun nain rua soke de’it nia ema dudu ba tasi klaran tanba politik la iha domin esperansa para atu lori politika nain sira ba hatur adalan los iha sira nia oin hodi hateke povu ne’e ho di’ak.
“Ema seluk hakarak atu mai haree sidade Timor-Leste tenke haree sidade ema barak mais haree ema halai ba sae foho hotu sidade la furak ema la mai ne’e mak politika perasahan tenke hadi’a hanoin sukat lai katak bele ka lae”
Konselleru Partidu Khunto haktuir iha oitavu governu dezastre, Covid-19 buat hotu nain tolu ne’e firme nafatin lao ho diak tebes
“Iha 2028 mai vitoria ne’e sei mai iha nain tolu, tanba ita hotu hatene katuas nia servisu mak fokus ida ne’e oinsa mak hadia rai ida ne’e, sidade ida ne’e soke sidade ida ne’e kareta hira mak liu hanesan iha rai hun ne’eba ha’u nia uma mos kona hotu kareta oituan de’it kareta anguna deit mak liu ne’eba ida ne’e mak sai estrada publiku nasional nian”
Konselleru P-Khunto ne’e dehan Dili ida rai ki’ik bele sai klot liu tan estrada mak sei nakonu iha Dili laran ida ne’e mak sei akontese. Tanba ema la hela sidade la furak ema ne’e mak ba mai hafoin haree sidade ne’e rame loos ema nia rai boot tanba ne’e mak estrada boot Dili ida rai ki’ik estrada boot sai ki’ik at liu.
“Ha’u la kritika ha’u banga tan tenke hanesan ne’e para sidade ne’e para 2028 ami kontinua” dehan konselleru P-Khunto Naimori Bucar.
Konselleru partidu Khunto hamutuk nafatin partidu Fretilin ho PLP garantia solido ne’e forte liu tan hodi hetan vitoria iha 2028.
“Ha’u tama mai haree kedas ‘mai ita hamutuk salva Timor-Leste’ ha’u durante tinan ba tinan kanta, mai ita hamutuk tanba ita la hamutuk ha’u mos la kanta ona. Kanta la hatene mos obriga an kanta mai ita hamutuk, mais ema lakohi hamutuk ho ita” dehan Sekretáriu Jeral Fretilin Mari Alkatiri iha nia intervensaun II kongresu nasional PLP, salaun Oka 15/02/2025.
Eis Primeiru Ministru ne’e dehan situasaun nasaun ne’e komplikadu tebes, dala barak iha prosesu tomak nia bolu jornada “ita haluha tiha katak bainhira ita luta tau ita nia vida, hakuak kauza ida mak tama ba prosesu.”
“Ema balun fo an ba mate tanba ne’e mak ita bolu herois martires, sira laos fo han ba mate tanba sira la hadomi sira nia vida. Sira fo han ba mate tanba kauza ida ne’e, siginifika katak sira fo han ba mate tanba rai ida ne’e, povu ida ne’e ita tenke kompriende, ita tenke hatene” dehan Mari Alkatiri
Sekretariu Jeral Fretilin dehan tanba xa herois no martires fo han ba mate, sira mate ho kontente tanba ho sira nia mate mak haburas luta ne’e.
“Reflesaun ida ne’e mak ha’u hanoin tempu to’o ona duni atu ita hamoris fila fali kauza komun, ita haluha tiha bainhira iha prosesu luta tomak husi 1975-1980 ita hotu dehan politika komanda fujil iha 1981 sasan balun muda”
Alkatiri aumenta haluha tiha kestaun momentu dalan ou prosesu proklama tiha partidu marsista tanba mehi katak nasaun ne’e iha situasaun defisil ida hatudu ba rai liur nasaun ne’e proklama partidu marsista-leoninista razaun ne’e atu rai sira sosialista ne’e apoiu barak ba rai ida ne’e hanoin sala tiha ona.
“La iha ema ida, la iha rai ida ne’ebe ke fo apoiu ba se de’it bainhira hatene ona nia atu lakon, tanba ne’e ita hakiduk husi ita nia ideia ida proklama luta ne’e sai fali ideolojiku, ita hakiduk husi ida ne’e ita mos haluan tiha kauza komun”
Entaun luta apartir 1983-1984 luta para atu hasai de’it Indonesia husi ne’e objetivu mak tenke hasai sira, lahatene kuandu hasai Indonesia se mak atu troka sira no troka ideia ho vizaun misaun saida?
“Ita tama troka hahu kedas ho inimigu foun para atu halibur ema barak kontra inimigu foun, inimigu ne’ebe uluk Indonesia foti GPK Fretilin sai fali inimigu ita nian, la sai hanesan abut ba ita nia luta la sai hanesan hun ba ita nian luta sai fali inimigu ita nian” haktuir Mari Alkatiri