Reportajen Ekipa Neon Metin
“Rede ba Rai hanoin katak razaun ne’ebe polisia fo ne’e, nu’udar razaun lagu lama, uluk iha rezim Soeharto, polisia Indonesia nian, kuandu kaer ativista sira, kaer ema ne’ebé halo krítiku, sai dezafiu ba governu ditadura nian, entaun sira julga ka tuduhan falsu” Pedrito Vieira
Relasiona ho disputa rai iha Naktuka, no iha loron hirak liu ba, bainhira membru UPF kaer Cosmas Olin nu’udar toos nain iha Naktuka, no hasoru aktu violentu husi Polisia.
Liu husi konferénsia imprensa ne’ebe fo sai husi Komandu Nasional Timor-Leste (PNTL), Rejiaun Administrativa Espesial Oe-cusse Ambeno (RAEOA), relata katak halo ona identifikasaun ba kazu insidente ida ne’ebé akontese iha Naktuka, iha loron 28 Abril tinan 2025, iha ne’ebé sidadaun Naktuka ida ho indentidade Cosmos Oli (C.O) deklara katak nia hetan agresaun fíziku husi membru Unidade Patrullamentu Fronteira (UPF).
Liu husi komunikadu imprensa ne’ebe Neon Metin asesu, Porta Voz Komandu PNTL Superintendente Polísia João Belo hateten, tuir relatoriu ne’ebé maka mai husi Komandu PNTL RAEOA katak iha loron 28 Abril 2025, Investigasaun Munisipiu Oe-cusse simu relatoriu no informasaun balun husi UPF ne’ebé informa katak akontese Insidente balun iha parte Naktuka nian.
“Ita nia sidadaun ida naran Cosmo Oli koalia iha Media Sosial katak nia hetan agresaun Fíziku (Baku) husi membru UPF sira, hafoin halo Verifikasaun primeiru hakarak informa ba públiku katak sidadaun refere, Servisu Informasaun Polísia (SIP) husi UPF halo ona tracking kleur ona ba nia, konsidera nia hanesan autor ba propaganda no provokatoriu, nia ba parte sorin (Indonesia) lori informasaun mai iha ne’e (Timor-Leste) no lori informasaun husi ne’e (Timor-Leste) ba fali parte sorin (Indonesia)”, informa Porta Voz Komandu PNTL ne’e.
Superintendente Polísia ne’e salienta tan katak wainhira UPF halo identifikasaun ba sidadaun refere, liu tiha minute balun deit, bandeira nasaun Vizinhu nian nakonu iha Naktuka. Husi ne’e, PNTL iha kompetensia tomak tuir artigu 53 Kódigu Prosesu Penal, halo identifikasaun ba nia, tanba saida maka nia halo movimentu iha oras ne’eba mai no tanba saida maka akontese hafoin nia tama mai, iha mós movimentu bo’ot ida husi sorin tama mai iha ne’e.
“Husi deklarasaun sira ne’ebé maka ita foti husi nia, laiha indikasaun ka husi nia deklarasaun rasik la informa ba investigador sira katak nia hetan torturasaun, entaun sidadaun ne’e mós ita konsidera nia bosok tanba ne’e ita aplika mós artigu balun kona-ba lia bosok ne’ebé nia públika iha Media Sosial, tanba ne’e ita liga ba Soberania Estadu, ita labele halimar fali ho Soberania Estadu, sidadaun ida labele halo provokasaun tun sa’e atu estraga Estabilidade Nasaun nian, tanba ne’e ita halo identifikasaun hafoin ita aprezenta ba Ministeriu Públiku (MP) hodi prosesa nia”, haktuir Superintendente Polísia ne’e.
Diretór Diresaun Servisu Investigasaun Kriminál ne’e hatutan tan katak hafoin halo identifikasaun ba nia, la halo asaun detein ba sidadaun refere tanba tuir Artigu 53 Kódigu Prosesu Penal nian, Polísia iha dever atu halo identifikasaun ba sidadaun hotu ne’ebé deskonfia halo auto Krime ruma.
Ba kazu refere Neon Mein halo entrevista ho Koordenadór Rede ba Rai, Pedrito Vieira esplika deklara katak PTNL la professional no la independent, Nia dehan se karik Cosmas Olin ne’e intelijénsia Indonézia nian (mata-mata), Rede ba Rai husu para prosesa ba Ministériu Públiku, no halo investigasaun kle’an liután
“Se sira deskonfia no kaer Cosmas, lolos ne’e tenke hatama ba sela 72 Jam, no depois 72 jam iha sela laran, langsung halo investigasaun iha Ministériu Públiku, para prosesa nia lalais tanba PNTL deskonfia mata-mata Indonesia, ida ne’e problema boot. Maibe hau duvida ba PNTL, deskonfia ona dehan mata-mata ka intelijente, maibe sira husik fali, entaun ne’e la los ona, tanba sa husik fali. Hau duvida fali.
Nia hatutan Rede ba Rai deskonfia polisia tanba foin dadauk ne’e publiku fo atensaun no krítiku, ne’e mak sira buka razaun oin-oin.
Pedrito dehan Rede ba Rai hanoin katak razaun ne’ebe polisia fo ne’e, nu’udar razaun lagu lama, uluk iha rezim Soeharto, polisia Indonesia nian, kuandu kaer ativista sira, kaer ema ne’ebé halo krítiku, sai dezafiu ba governu ditadura nian, entaun sira julga ka tuduhan falsu.
PNTL sira ne’ebe agora sai Komandante iha PNTL, ne’e bekas polisia Indonesia entaun sira hasara los, sira uza nafatin hahalok polisia Indonesia nian uluk, ida ne’e la los.
Ba kazu ne’ebe akontese ho nune’e Rede ba Rai, informa ba Neon Metin katak, Rede ba Rai nia advogadu prosesa, akompanha no monitoring nafatin, tanba Rede ba Rai fo apoia ona ba Cosmos, hatama ona keixa ba Tribunal.
«Rede ba Rai hakarak kazu ida ne’e tenke hodi ba Tribunal, para ita hatene lolos se mak salah?, tanba publiku balun duvida fali Cosmas nia lalaok, tanba ne’e mak Rede ba Rai hakarak lori ne’e ba Tribunal, no hatoo ona keixa», dehan Pedrito via telefone, 02/05/2025
Rede ba Rai konklui iha ona planu atu halo keixa ba Komandante Polisia iha Nasional, atu keixa konaba membru Polisia indisiplinar halo aktu baku sidadaun, ne’ebe mak sira deskonfia Cosmas hanesan intelejensia.
Neon Metin mos halo entrevista ho Luis Sampaio peritu legal iha JSMP, nia dehan katak Tuir lei prosesual ka Kodigu Prosesu Penal, iha artigu 53, defini ‘ identifikasaun’ nee nu’udar aktu prosesual nebe polisia ka autoridade polisial buka hatene tuir atu rejista ema ninia dadud pesoal hodi loke investigasaun iha futuru bainhira iha indikasaun forte katak ema nee halo krime.
«Idenfikasaun nee aktu inisial husi prosesu ida. Maibe ida nee sei foti deit informasaun hanesan naran, tinan, hela fatin, estadu sivil, servisu ect. Telemovel nee so bele prende bainhira konsidera nudar objetu krime no ida nee so bele akontese iha faze investigasaun», hateten Luis Sampaio
Nia konfirma tan, tuir esperitu norma prosesual husi artigu 53 Kodigu Prosesu Penal atuasaun identifikasaun nee limita deit iha rekolla informasaun pesoal hanesan BI, kartaun eleitoral atu identifika identidade ema nebe polisia sira diskonfia. Tanba nee se sira asesu ba informasaun dadus pesoal bele konsidera violasaun ba ema ninia privasidade sei telmovel nee kontein informasaun pesoal nebe labele partilha ho ema seluk. Tanba nee prende ema nia telemovel so bele akontese liuhusi ordem tribunal nebe autoriza tanba iha razaun sufisiente tuir lei hodi prende sasan sira nee.
Cosmas Olin konta tuir kronologia akontesementu ba Neon Metin katak iha 28 Abril 2025, iha tuku 3 oras loraik nia ba natar iha Soko Naktuka, atu haree nia natar, depois nia hamrok entaun nia sae nu’u atu ku’u hodi hemu nia been. No iha momentu ne’e kedas Membru Unidade Polisia Fronteira (UPF) nain-10 ba kaer nian iha mota laran, bainhira kaer membru UPF halo Agresaun fisiku, baku tebe no ameasa nia ho kilat.
“Porvolta iha 3 oras Lorokrai, iha dia 28 de Abril 2025, ha’u ho Objektivu atu ba hare hau natar iha SOKO, no aproveta ku’u nu’u laloir. No iha momentu ne’e kedas, membru UPF nain-10 halo Kapturasaun ba ha’u iha mota laran no iha momentu ne’e Kedas membru UPF nain-10 ne’e halo agresaun fiziku hasoru ha’u, membru UPF nain-10 ne’e ha’u Kunise deit ema nain-3 mak hanesan Edy Mely, Edy Cruz no maun Bana. Liu tiha oras balun sira lori ha’u ba iha postu UPF Usapibaat no iha Postu refere sira kontinua baku, tuku no Basa ha’u,” Cosmas olin konta tuir ba Neon Metin liuhusi via telefone, Tersa 29/04.
Nia haktuir tan, Unidade Polisia Fronteira (UPF) kaptura nia tanba deskomfia nia hanesan Intelizen husi nasaun viziñu Indonesia (Oepoli) nian, no baibain fó informasaun ba ema Indonesia sira kona-ba situasaun sira iha Timor-Leste.
“Objektivu husi UPF kaptura no halo agresaun fisika hasoru hau Tanba sira dehan Hau hanesan Intelizensia husi Oepoli ou ema Indonesia no bainhira sira baku hau sira Koalia dehan hau mak baibain fo Informasaun ba ema Indonesia sira,” nia dehan
“No iha Momentu ne’e kedas membru UPF ho naran estimadu Bana ne’e maka ko’alia ameasa ha’u hodi dehan Kilat nia isin lolon ne’ebe ami Kaer ne’e ami nian no bala musan ne’e maka imi nian no O mangame diak liu ami (UPF) tiru mate O,” Nia kontinua konta tuir kronologia akontesementu.
Bainhira hotu Unidade Polisia Fronteira kontinua kontaktu ba Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse Ambeno (RAEOA) hodi tula nia ba iha Oekussi Villa hodi Kumpri detensaun iha sela PNTL RAEOA.
“Depois ida ne’e sira kontaktu direta PNTL lori Kareta hodi tula ha’u mai iha Koartel jeral PNTL RAEOA nian,hodi Kumpri detensaun iha sela PNTL RAEOA, antes halo detensaun sira lori ha’u ba hospital RAEOA hodi halo tratamentu (Visum), Kondisaun ne’ebe mak ha’u infrenta iha kapturasaun no agresaun fisika ne’e, oras ne’e dadaun ha’u sofre hela sofrimentu moras makas iha ha’u nia knosak sorin los mak senti moras makas, tanba hetan tebe no tuku husi membru UPF,” Nia kontinua konta nia problema ne’ebe nia hasoru.