Reportajen Ekipa Neon Metin
“Se Prezidente Ramos Horta deside ho emosional ou karik iha intervensaun ruma ne’ebe mak influensia, ba HAK ida ne’e viola tebes regras indultu nian”. Feliciano Araujo
Governu Timor-Leste submete ona lista indivíduu na’in 38 ba Prezidente José Ramos-Horta hodi hetan konsiderasaun kleménsia ezekutivu nian—entre sira ne’e, Richard Daschbach, antigu padre katóliku ne’ebé hetan kondenasaun tanba akuzasaun oioin kona-ba abuzu seksuál ba labarik sira.
Ministru Justisa Sérgio Hornay konfirma ona submisaun ne’e durante konferénsia imprensa iha loron 12 fulan-Marsu, hodi afirma katak lista ne’e entrega ona ba primeiru-ministru Xanana Gusmão, hafoin ne’e aprezenta ba Prezidente Repúblika hodi foti desizaun ikus.
“Nu’udar Ministru Justisa, ha’u hato’o lista klemensia ba Primeiru Ministru Xanana hodi aprezenta ba Prezidente, tanba ida ne’e tama iha nia autoridade konstitusional nia okos,” dehan Hornay. “Sim, Richard Daschbach nia naran inklui. Nia katuas ona, nia tama ona prizaun, no se nia prienxe kritériu sira ba kleménsia, Prezidente sei deside. Ita labele mantein nia iha prizaun perpetuamente.”
Daschbach, antigu amlulik norte-amerikanu, hetan kondenasaun ba tinan 12 iha kadeia tanba halo abuzu seksuál ba menór sira iha orfanatu Topu Honis, iha enklave Oecusse. Nia kondenasaun iha 2021 tuir funu legál ida ne’ebé dura tinan barak no bolu atensaun internasionál tanba natureza grave hosi nia krime sira no nia estatutu uluk nu’udar líder espirituál.
Kleménsia ne’ebé propoin hamosu protestu hosi grupu direitus umanus sira no defensór sira ba sobrevivente sira hosi abuzu seksuál. JU’S (Juridico Social Consultoria), organizasaun asisténsia legál ne’ebé reprezenta sobrevivente na’in 15 hosi abuzu Daschbach nian, espresa alarme bainhira hatene kona-ba oferta indultu nian liuhosi relatóriu sira hosi mídia.
Iha komunikadu ne’ebé fó sai iha loron 13 fulan-Maiu, JU’S hateten “Desizaun iha Prezidente.Maibé se nia iha vontade atu rona vítima sira nia lian, sira prontu atu hasoru nia no fahe sira nia sentimentu.”
Husi vítima na’in 15 ne’ebé reprezenta husi JU’S, balun fó sasin iha julgamentu Daschbach nian ne’ebé hala’o iha 2019 no 2021 iha Oecusse. Ema na’in-rua seluk fó sasin iha Estadus Unidus, hodi temi sira nia estatutu sidadania duplu. Ikusmai tribunál kondena Daschbach ba akuzasaun neen kona-ba abuzu seksuál hasoru menór sira, hodi kondena nia ba tinan 12, ki’ik liu hosi kastigu másimu tinan 30.
Enkuantu nasaun hein Prezidente Ramos-Horta nia desizaun, debate ne’e kontinua hamosu emosaun ne’ebé kle’an, hamosu pergunta fundamentál sira kona-ba justisa, responsabilizasaun, no direitu sobrevivente sira-nian iha demokrasia pós-konflitu Timor-Leste nian.
Diretór Ezekutivu Yayasan HAK, Feliciano Araujo ba Neon Metin hateten ba kazu Richard Daschbach, presiza hare lai, tanba lei Indultu nian mos presiza atu tetu didiak, katak rekluzu ka prizioneiru ida nebe hetan desizaun definitivu husi Tribunal, mais menus tenke kumpre ona tinan balun husi pena nee rasik.
“Prezidente presiza hare didiak ka identifika no verifika mos husi parte entidade hotu, hanesan serbisu prizunal nian, atu bele rekomenda se mak Prezidente bele fo indultu”, dehan Feliciano ba Neon Metin, 14/05.
Nia haforsa tan katak se Prezidente Ramos Horta deside ho emosional ou karik iha intervensaun ruma ne’ebe mak influensia, ba HAK ida ne’e viola tebes regras indultu nian
“Prezidente la tau atensaun ba prosesu indultu nian, ami kondena tebes ida ne’e” dehan Diretor HAK.
Nia dehan indultu ka perdaun nudar kompetensia ida atu fo, maibe ba kazu violasaun sexual ka abuzu sexual presiza tetu didiak, “laos indultu maibe bele redus deit tinan pena, laos atu fo liberdade ba ema nee”.
