Reportajen David da Costa
Eis Primeiru Ministru atuál Sekretáriu Jerál Partidu Frente Revolusionáriu Timor-Leste Independensia (FRETILIN) Marí Bim Amude Alkatiri konkorda ho nunu governu konstitusional ne’ebe maka lidera husi Primeiru Ministru (PM) kay Rala Xanana Gusmão fó apoiu solidaridade internasionál, maibé laos ho esmola de’it tanba povu Timor sei kiak barak.
Sekretáriu Jerál Partidu Fretilin, Marí Bim Amude Alkatiri, hateten, bainhira iha dezastre ruma iha rai seluk Timor-Leste mak fó osan barak de’it ba, mais Timor-Leste mak kiak liu. Tanba ema loro-loron mate iha hospitál la hatene rezolve halo nusa.
Tanba ne’e mak dehan Fretilin atu manan maiória absoluta ka la manan Fretilin mesak de’it la rezolve nafatin, tenke iha kapasidade atu inklui. Nune’e mos hanesan ne’e duni dehan CNRT mesak mós la rezolve, tanba CNRT iha katuas, ferik, joven, Fretilin mós iha, mais ba CNRT mak Xanana.
“Maibé ha’u konkorda ho solidaridade internasionál, tanba ha’u uluk mós la’o iha li’ur, ha’u hatene, ema fó apoiu ba ita konsege luta iha li’ur. Sira la konsege apoiu rai laran, tanba sira mós kiak no sira mós fraku, ne’e ha’u konkorda,” dehan Marí Alkatiri ba jornalista sira hafoin remata enkontru ho Arcebispo Arquediocese Dili Dom Virgilio Cardeal do Carmo da Silva SDB iha Kámara Exelensiastca Arquediocese Metropolotania iha Lecidere, Kuarta 19/11.
Nia subliña “Mais solidaridade internasionál, se solidaridade interna doméstika ne’e ha’u la kompriende. Primeiru ita tenke hanoin didi’ak sira ne’ebé mukit rabat rai ne’e ita solidaridade ba sira halo saida, fó esmola, esmola la kore ema ida. Saida mak kore prosesu dezenvolvimentu ida inkluzivu, la’ós esmola, esmola ne’e kria depedensia”.
Nune’e, Marí konkorda, naturalmente mais dezastre ida akontese ne’e nia esperiénsia iha li’ur, bainhira akontese dezastre iha rai ida, hein to’o rai na’in ne’e husu sá apoiu ne’ebe presiza maka foin apoiu.
“Maibé la’ós ita mak dehan ami agora atu haruka rihun ida ba ne’eba, rai na’in mak tenke husu, ami presiza apoiu ida ne’e, haruka forsa armada 150 pesoas ba Filipina atrapalla de’it,” nia hatete.
Nia argumenta, depois sira tenke buka fatin nune’e ema sira ne’e hela, bainhira moras tenke ba hospitál buat sira ne’e, hein to’o sira husu, agora ema dehan lakohi, halo nusa fali.
“La hatene buat ne’e akontese iha rai seluk ona, halo nusa mak sira hanoin buat ida ne’e, ita halo ita nia hanesan guerilla, ne’e mak la di’ak ne’e. Kualkér kalamidade presiza apoiu, mais husik rai na’in mak halo, nia kria komisaun ida, nia hatene hakarak apoiu ida ne’e, aimoruk, hahan, osan sosa aimoruk buat ruma,” nia afirma.
Nia reforsa, agora haruka forsa tarefa kontijente hamutuk 150 ba Filipina ne’e halo saida, depois halo tan diskursu, forsa tarefa kontijente biar moras mós servisu nafatin, moras servisu nafatin to’o mate de’it.
Entretantu antes ne’e Governu Timor-Leste Kansela ona forsa tarefa kontijente hamutuk nain 150 ne’ebe maka atu ba apoiu umanitariu ba iha Nasaun Republika Filipina ne’ebe maka akontese dezastre naturais iha loron 6 novembru 2025, tanba Nasaun Filipina iha rekursu umanu ne’ebe maka sufesente atu responde ba iha kalamidade ne’e, maibé sira presiza liu maka apoiu material.
Ministeiru Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Bendito dos Santos Freitas, hateten, Iha enkontru kordenasaun politika nivel altu Republika Filipina nian ho Asistensia Sekretariu Negosiu Estranjeiru no Skretariu Defeza nian, sira halo reuniaun iha Manilia Filipina nivel politiku, sira deside primeiru atu agradese Timor-Leste nia partesipasaun ba misaun umanitariu ne’e, sira agradese.
Nune’e mos prezidente Republika Filipina Ferdinand ‘Bongbong’ Romualdez Macos Jr. apresia mos Timor-Leste nia manefestaun Umanitariu ida ne’e. Maibé Nasaun Filipina iha rekursu umanu ne’ebe maka sufesente atu responde ba iha esatadu kalamidade ne’ebe maka akontese iha Filipina, maibé sira presiza liu maka apoiu material.
“Prezidente Republika Filipina apresia tebes ita nia jeistu manefestasun para atu bele apoiu misaun ne’e ba iha ne’ebá. Maibé sira dehan katak neste momentu Filipina iha mempau sufesente atu halo operasaun limpeza iha Filipina, saida maka sira presiza maka apoiu materiais goods,”dehan Ministeiru Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Bendito dos Santos Freitas, liu husik Konfrensia Imprensa iha Salaun MNEK pantai Kelapa, Kinta 13/11.
Kona-ba kanselamentu tarefa kontijente ba apoiu umanitariu ba iha Republika Filipina ida ne’e horseik transmite ona ba primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, maibé Timor-Leste apoiu finaceiru, nune’e atu tulun ba situsaun iha ne’ebá, ida ne’e maka importante tebes atu klarefika ba publiku.
“Tanba ita hatene katak meus komunikasaun sosial mos fó sai ona informasaun katak kontijente ba iha dia 12, maibé realidade dezisaun politika husi Manila ba governu Filipina nian, ne’ebe ita mos konkorda, maibe laos dezisaun ida atu konkrita, maibe sira hatudu mos sira nia atensaun, sira nia respeitu no apresizaun mai ita, sira dehan sira iha rekursu umanu supesente atu halo servisu,” nia esplika.
Nune’e Prezidente Republika Filipina Ferdinand ‘Bongbong’ Romualdez Macos Jr. deklara hanesan ano de lutu maibe seidauk loke nesesidade abertu ida kona-ba apoiu internasionai, sira sei buka responde internamente.
“Maibe fila-fali ba ita nia koopersaun iha ambitu rejional hanesan estadu membru ASEAN,ida ne’e importante, tanba ita foin sai membru foun iha dia 26 outubru, ita hasoru kalamidade ne’ebe afeita un do estadu membru Filipina, ita prontu hatudu, ita nia jestu ida ne’e mos importante teb-tebes,” nia dehan
Maibé manefestasun de solidadridade, farternidade, e uma vokasaun univeras, chamamentu ida ba povu no ba nasaun hotu-hotu atu bele tulun malu, ne’ebe iha situsaun hanesan ne’e Timor-leste prepara, Timor nia forsa defesa sira preparadu, kontijente membru sira preparadu, kunadu iha mudansa dezisaun sira husu apoiu karik Timor-Leste prontu apoiu.
Alende ida ne’e, nia mos esplika, iha loraik loron 11 novembru, Primeiru Ministru no membru governu ne’ebe maka toma konta ba iha liña kordensaun atu apoiu umanitariu ba iha nasaun Filipina ne’e hasorumalu iha Ministeiru Defesa atu haree preparasaun ikus, atu destaka Timor nia forsa tarefa kontijente ba apoiu umanitaria iha nasaun Filipina ne’e tudu preparadu.
“Preparatiu sira ne’e halo hotu, ita prepara, Timor-Leste prontu atu bele ba duni, iha tempu ne’ebe ita kontaktu Airo Dili, nu’udar ita nia transporte ne’ebe maka altura nesesariu atu lori ita nia kontijente ba ne’e, ho ida ne’e preparativu la’o diak hotu kedas,husi parte defesa halo kordensaun,inklui mos Ministru Finasas,” nia konklui.
Entertantu forsa tarefa kontijente ne’ebe governu kansela ne’e konjunta hamutuk nain 50 ne’ebe atu ba fó apoiu asistensia ba Filipina ne’e kompostu husi husi Militar F-FDTL nain 120, Autoridade protesaun sivil diresaun Bombeiros nain 20, servisu saude nain 6 no instituisaun Jestaun Ekipamentu Dezenvolvimentu Infraestrutura Indtitufu Publiku (IGEDI,IP) ema nain 4, sira sei estadia iha Filipina durante semana rua no loron 6 iha Filipina, lidera husi Tenente Koronel Vitoriano Soares.