Reportajen David da Costa
Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, rekoñese lideransa istórika no kontribuisaun boot hosi Antigu Prezidente Repúblika da-5 Indonesia nian, Megawati Soekarnoputri iha prosesu harii relasaun di’ak no rekonsiliasaun entre Timor-Leste no mos Indonézia.
Tanba atu komprende lolos dimensaun husi vizita Megawati iha Timor-Leste, presiza fila ba loron 20 Maiu 2002, bainhira Timor-Leste restaura nia independénsia iha Tasi Tolu. Iha tempu ne’eba nasaun foun ne’e sei hasoru inserteza boot hafoin liu hosi istória trájika no kompleksa durante tinan 24, no tuir Konsulta Popular 1999 no kompromisu komunidade internasionál, inklui INTERFET no Nasoins Unidas.
Xefe Estadu mos salienta katak tranzisaun ne’e la akontese rasik. Segundo nia, prosesu ne’e sai posível tanba desizaun korajozu hosi lideransa Indonézia rasik, hahú hosi Prezidente B. J. Habibie, ne’ebe loke dalan ba eskolla demokrátika, no kontinua ho espírito reformista hosi lider sira ne’ebe tuirmai.
Iha kontestu transformasaun ne’e, Prezidente Ramos-Horta subliña, lideransa Megawati Soekarnoputri iha papel desizivu no istóriku. Iha momentu ne’eba Megawati hili korajen duke konveniénsia polítika no skeptisizmu, hili amizade duke vingansa, no hako’ak inserteza hamutuk ho Timor-Leste atu harii futuru ida ne’ebe di’ak liu duke hela iha kanek pasadu nian.
Bainhira Megawati hamutuk ho Timor-Leste iha 2002, iha momentu nasaun foun tama ba komunidade internasionál, nia la’os de’it sai sasin ba istória, maibé kompleta hela istória ida ne’e. Tanba iha tempu mundu sei hasoru konflitu barak, ezemplu ne’ebe Megawati hatudu kona-ba oinsá nasaun rua hili dame no la’os divizaun sei relevante nafatin.
“Bainhira hamutuk ho ami iha tinan 2002, iha momentu ne’ebe Timor-Leste tama iha komunidade internasionál, ita boot la’os fó sasin de’it ba istória, ita boot kompleta hela istória ne’e. Ohin loron, hasoru konflitu barak iha mundu, saida maka ita boot halo sai nafatin ezemplu furak ida kona-ba oinsá nasaun rua bele hili dame, la’os divizaun,” dehan Ramos-Horta, bainhira halo nia Diskursu iha Salaun China Palásiu Prezidensial Bairo-Pite, Kinta 9/07.
Nia haktuir, ohin Timor-Leste no Indonézia goza relasaun bilaterál ezemplár, ne’ebe sai referénsia globál ba rekonsiliasaun pós-konflitu no konstrusaun dame. Maski nasaun rua fahe fronteira rai no tasi ne’ebe iha istória desafiante, Maibé ohin loron entre sira ne’ebe pasífiku liu iha mundu.
Prezidente mos rekoñese papel Indonézia hanesan defensór metin ida ba adezaun Timor-Leste ba ASEAN. Apoiu ida ne’e kontinua durante governu indonéziu sira ne’ebe tuituir malu no hetan mos apoiu hosi legadu polítiku Partidu Demokrátiku Indonézia Luta (PDI-P), ne’ebe kontribui ba dezenvolvimentu vizaun demokrátika no rejionál Indonézia nian.
“Nune’e mos razaun hosi rekoñesimentu ida mai ha’u atu hato’o ha’u nia apresu ba Prezidente Prabowo Subianto nia apoiu ativu, firme no inekívoku ba Timor-Leste nia adezaun no integrasaun ba ASEAN nia laran,” Ramos-Horta hato’o nia apresiasaun.
Tanba, desizaun Timor-Leste atu fó prioridade ba pragmatizmu rigorozu, rekonsiliasaun no integrasaun rejionál duke hahalok hakanek hosi pasadu, lori nasaun rua atu hakerek kapítulu foun ida ne’ebe konsidera hanesan ida hosi istória diplomátika ne’ebe kompleksu liu.
“Ami nia desizaun atu fó prioridade ba pragmatizmu rigorozu, rekonsiliasaun no integrasaun rejionál ne’ebe kle’an duke hahalok hakanek nian iha pasadu hamosu ona kapítulu ida ne’ebe iha pontu-de-vista istóriku kompleksu liu, maibé mos ida ne’ebe hetan susesu liu, iha diplomasia kontemporánea Sudeste Aziátiku nian,” nia dehan.
Nia hateten katak ohin Timor-Leste no Indonézia, hamutuk ho Estadu Membru ASEAN sira seluk, kontinua hakat ba oin atu realiza futuru rejionál komún ida ne’ebe bazeia ba kooperasaun, estabilidade, prosperidade no Vizaun Komunidade ASEAN 2045.
Prezidente Ramos-Horta ko’alia kona-ba mudansa iha situasaun internasionál. Tanba mundu agora hasoru desgaste ba orden internasionál bazeia ba regra sira, kompetisaun jeopolítika ne’ebe aumenta no desafiu ba multilateralizmu. Nia mos nota katak Nasoins Unidas enfrenta presaun boot ne’ebe presiza reforma no renovasaun.
Maski nune’e, Prezidente fiar katak oportunidade sei luan. Tanba Indonézia kontinua buras lalais no prepara-an atu sai ekonomia ida hosi ne’ebe boot liu iha mundu. Indonézia ida ne’ebe forte sei halo Timor-Leste sai liutan fiar-an no mos fortalese reziliénsia rejiaun Sudeste Aziátiku.
Ramos-Horta mos salienta, inserteza sira ne’ebe eziste iha Maiu 2002 transforma ona ba Timor-Leste ida ne’ebe rekonsilia ho nia an rasik no iha dame ho Indonézia. Timor-Leste agora sai hanesan ida hosi país ne’ebe pasífiku liu iha mundu, okupa pozisaun terseiru iha ASEAN tuir Índise Globál Pás 2026.
“Ami sai hanesan país ida ne’ebe pasífiku liu iha mundu no okupa terseiru lugar iha ASEAN, tuir Índise Globál Pás 2026 nian. Ami nu’udar demokrasia ne’ebe vibrante no Timor-Leste ida ne’ebe fiar-an,” nia dehan.
Nune’e mos Prezidente Ramos-Horta hato’o omenajen espesiál ba Megawati Soekarnoputri tanba ninia liñajen lideransa ne’ebe estraordináriu. Nia lembra katak Megawati mak oan-feto hosi Proklamadór no Aman Fundadór Indonézia, Bung Karno.
Prezidente dehan Bung Karno hanesan jigante ida iha sékulu XX no arkitetu hosi Konferénsia Bandung, ne’ebe hatudu ba mundu katak independénsia loloos tenke bazeia ba dignidade no soberania povu sira.
Tuir Prezidente, bainhira reflete kona-ba lideransa Megawati, bele haree klaru kompromisu ida ne’ebe la nakdoko ba dignidade no fraternidade. Megawati kontinua legadu magnífiku hosi ninia aman bainhira lolo liman ba Timor-Leste iha 2002, iha tempu ne’ebe rekonsiliasaun presiza aten barani no vizaun estraordinária.
Ramos-Horta afirma katak Megawati hatudu ba mundu tomak katak forsa loloos hosi nasaun boot ida la’os iha kbiit militar ka polítiku de’it, maibé iha kapasidade atu harii dame, rekoñese istória no transforma divizaun tuan sira sai amizade ida ne’ebe dura ba tempu naruk entre povu Timor-Leste no Indonézia.
