Reportajen Silvino Freitas
Relasiona pedidu fiskalizasaun abstrata susesiva ba tribunal rekursu neebe hatoo husi Provedoria Direitu Umanu no Justisa (PDHJ) iha fulan outubru liu ba maibe besik ona fulan 2 seidauk iha desizaun ruma husi tribunal rekursu nune’e Estudante Universitariu Timor Leste (EUTL) tempu badak sei tun batalla hodi ejiji ba tribunal atu deklara konstituisionalidade ba revogasaun Lei Pensaun Mensal Vitalisia (LPMV) tanba lei refere la reflete ona povu nia moris tanba povu barak kiak, mal nutrisaun multidimensional, dezempregu, saude kolapsu ka grave edukasaun ho agrikultura hakdasak bee moos estrada neebe problematiku ba povu maibe hariku ukun nain sira neebe ukun nasaun.
Portavoz EUTL Caetano da Cruz dehan, luta ba halakon LPMV seidauk termina tanba desizaun sei iha tribunal nia liman atu foti desizaun ba revogasaun LPMV tanba tuir lei tribunal maka orgaun ida nee atu halao justisa tuir povu nia naran, maibe tuir siensia direitu katak direitu lei nee laos siensia izolada maibe iha relasaun intimu ho politika istoria ekonomia social no kultura neebe povu moris ba, nunee tuir siensia nee katak LPMV la reflete ona povu nia moris tanba povu barak kiak, mal nutrisaun multidimensional, dezempregu, saude kolapsu ka grave edukasaun ho agrikultura hakdasak bee moos estrada neebe problematiku ba povu.
“lei refere reflete deit ba elite minoria nia vida sira mos moris goja luzu iha indepedensia ida nee, tanba nee EUTL husu atu tribunal rekursu tenke tetu didiak tuir konstituisaun doutrina bazeia ba realidade objetiva povu maubere nian molok deklara” dehan Portavoz EUTL Caetano da Cruz, (11/12).
Nia dehan tan, antes nee iha ona benefisiariu nain 30 husi eis deputadu no membru governu neebe hatama pedidu fiskalizasaun abstrata susesiva ba tribunal rekursu liuhusi PDHJ maibe besik ona fulan rua seidauk iha deklarasaun ruma husi tribunal nunee EUTL hamutuk ho masa social no povu maubere sira nafatin tau vijilansia ba senariu sira tuir mai, no sei tun batalla atu ejiji atu tribunal bele deklara konstituisionalidade ba lei refere atu tribunal bele pronunsia konstituisionalidade ba revogasaun lei refere.
“lei refere la reflete ona ba povu maubere nia moris maibe fo bokur deit ba elite minoria durante decade rua iha estadu ida nee” dehan portavoz EUTL.
PDHJ Virgilio Guterres dehan, petisaun ba pedidu fiskalizasaun abstrata susesiva revogasaun LPMV nee PDHJ hatama tuir modalidade mandatu provedor nian iha artigu 27 ba servisu neebe atu apresia ba keixa sidadaun sira hasoru entidade publika sira, nunee mos iha atigu 150 ho 151 mos fo biban ba PDHJ atu halo fiskalizasaun abstrata ba norma sira neebe vigora iha timor neebe ho konteudu kontra direitu umanu ka kontra konstituisaun.
“entaun depois lei nee prezidente republika promulga sidadaun nain 30 resin mai too iha nee deklara an hanesan benefisiariu ba pensaun vitalisia tanba sira sente prejudikadu ho lei nee entaun sira husu PDHJ atu uza kompetensia tuir lei atu halo fiskalizasaun entaun ekipa legal halo analiza hatama ona nunee bainhira estudante sira mai hasoru ami ami husu atu ita hein desizaun husi tribunal” dehan PDHJ Virgilio Guterres iha nia knaar fatin Kaikoli, (11/12).
Nia dehan tan, tribunal iha mandatu importante atu husu ba tribunal atu halo fiskalizasaun abstrata ba lei ruma bainhira hetan keixa husi sidadaun no provedor mos tenke argumenta tanba lei nee prejudika sidadaun sira nia direitu tanba sira barak goja tiha ona lei nee entaun viola sira nia direitu, balun mos konaba seguransa juridika liuliu aplikasaun retroatividade iha prinsipiu legal nao retroatividade tanba lei nee tenke aplika ba oin laos aplika ba kotuk maibe bele aplika ba kotuk banhira benefisia ema nee prinsipiu legal neebe sai mos baze ba argumentu ba hatama petisaun.