Reportajen David da Costa
Negosiasaun ba Delimitasaun Fronteira Marítima (FM) entre Timor-Leste (TL) ho Repúblika Indonézia (RI) ronda da-toluk nian durante loron tolu hahú iha 27-29 Abríl iha Singapura, susesu tebtebes tanba konsege halo progresu maka’as iha negosiasaun Fronteira marítima nian. No sei kontinua halo diskusaun ba ronda da-haat iha fulan Agostu, iha Bali-Indonézia.
Negosiasaun ronda da-toluk iha Singapura ne’e hanesan kontinuasaun hosi enkontru primeira ronda ne’ebe hala’o iha Dili iha agostu 2025, no segunda ronda ne’ebé hala’o iha Jogjakarta Indonézia iha dezembru 2025.
Iha Komunikadu Imprensa ne’ebe Neon Metin ohin asesu husi Gabinete media Primeiru Ministru (PM), Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão ne’ebé akompaña direta ekipa negosiasaun Timor ne’e konsidera iha susesu bo’ot tebtebes tanba parte rua loke-an, rona malu no konsege iha entendimentu ida hodi la’o tuir de‘it Lei Direitu Internasionál Tasi nian.
“Bele dehan katak, diskusaun loron tolu iha Singapura susesu tebtebes. Kontente tebes hodi agradese ba Xefe Delegasaun Indonézia nian Laurentius Amrih Jinangkung, atuál Embaixadór Repúblika Indonézia nian iha HAIA (Den Haag) ne‘ebé open mind di‘ak tebtebes. Nia última-véz ona fó tiha ona ba nia subtitutu, sira hotu ekipa foin daudaun ne‘e loke-an tebtebes iha hanoin. Agradese ba sira no sira mos kontente. Tanba ne’e, rezultadu loron tolu nian pozitivu,” dehan Primeiru Ministru Xanana Gusmão, Iha komunikadu Imprensa ne’ebe Neon Metin asesu ohin husi Gabinete Primeiru Ministru nian, Sabadu 2/05.
Primeiru-Ministru konta tuir katak, Xefe delegasaun Indonézia nian ne’ebe depois de negosiasaun ronda da-ruak iha Jogjakarta, nia ba tiha hodi assume kargu hanesan Embaixadór Indonézia iha Den Haag no sira hotu konkorda katak, nia tenke mai fali hodi kontinua hanesan Xefe delegasaun ba ronda da-toluk nian iha Singapura.
Iha ona Singapura mak nia fó responsabilidade ba Xefe Delegasaun foun ne’ebe substitui nia fatin. Xefe delegasaun ne’e mos open mind kapás tebtebes, la’os defende Indonézia maibé defende oinsá maka iha negosiasaun ne’ebe difísil, la’os fásil atu parte rua bele hetan hanoin komún ida atu bele alkansa rezultadu di’ak ba rai rua ne’e rasik.
“Ha‘u agradese tebtebes. Ho ekipa tomak hosi Gabinete Fronteiras Terrestres no Marítimas, advogadu sira, hotu-hotu apresia tebtebes ninia open mind ne‘ebé di‘ak tebes nune’e iha Singapura konsege hatudu progresu di’ak,” PM Xanana atualiza.
Primeiru-Ministru konsidera difikuldade sira la’os dehan atu ba marka ida ne’e no marka ida ne’eba ka marka tuir ida ne’e. Tuir Lei Direitu Internasionál Tasi nian, TL mos bele reklama direitu ne‘ebe bele haree hamutuk no Indonézia mos tuir Direitu Internasionál ba Tasi.
Hosi rezultadu negosiasaun ronda da-toluk ne’e hotu-hotu konkorda katak, fulan Agostu tinan 2026 ne‘e avansa ba ronda da-haat negosiasaun nian ne’ebé desididu atu hala‘o iha Bali-Indonézia.
“Klaru katak, kada ronda negosiasaun ita nunka temi katak atu diskute hotu dala ida. Ita dehan ida ne’e, ida ne’e ho ida ne’e. Maibé ba Bali ita temi karik Oecusse de’it iha problema rua. Ida maka Fronteira Maritima no ida seluk Fronteira Terrestre kona-ba Naktuka ne’ebe mak seidauk hotu,” Xanana Gusmão informa.
Iha fulan Janeiru 2024, Xanana Gusmão ba Indonézia hasoru malu ho Prezidente Joko Widodo no deside la asina akordu kona-ba fronteira terrestre, maibé depois haruka bebeik karta ba Jokowi ho konteúdu katak atu rezolve assuntu Fronteira Terrestre tenke tuir de’it akordu ne’ebé estabelese ona hosi Portugál no Olanda iha tinan 1904.
Iha 20 Outubru 2024 bainhira Prabowo Subianto simu pose nu’udár Prezidente Repúblika Indonézia, Xanana Gusmão hasoru malu ho nia akompaña hosi Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun Indonézia, Sugiono hodi hato’o dezeja servisu di’ak bá nasaun Indonézia. Iha oportunidade ne’e Xanana Gusmão repete katak assuntu Fronteira Terrestre kona-bá Oecusse, tenki tuir akordu akordu ne’ebé estabelese hosi Portugál ho Olanda.
“Durante ne’e ita husu hela de’it kona-ba bainhira mak realiza. Nune’e, iha tinan kotuk sira responde hodi hahú uluk ba negosiasaun iha Fronteira Marítima,” Xanana Gusmão esplika.
Tanba ne’e iha fulan Agostu tinan ne’e, iha ronda da-haat ekipa Gabinete Fronteiras Terrestres no Marítimas hamutuk ho delegasaun Indonézia nian buka oinsa bele prepara ho ambisaun kontinua negosiasaun.
“Ita iha ambisaun atu hala’o lalais tiha ba, maibé negosiasaun hanesan ne’e nunka fásil. Ho Austrália ne’ebé sempre lakohi, lakohi, lakohi to’o ita nia ekipa hetan tiha akordu ida ho konsiliasaun obrigatóriu, ita haree iha Austrália nia leten ne’e laiha illas, ita haree mos iha Timor nia okos laiha illas sei hodi tinan ida ho balun, satan ita haree de’it ita nian ho illas lubuk ida. Ho ida ne’e maka la’os sai problema maibé hanesan lori tempu atu diskute didi’ak nune’e idaidak defende ninia direitu tuir Lei internasionál,” Primeiru-Ministru rekoñese. .
Nune’e mos Xefe Delegasaun Indonézia, Laurentius Amrih Jinangkung, atuál Embaixadór Repúblika Indonézia nian ba Olanda, agradese ba Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão ne’ebe akompaña tebtebes hodi motiva no fó inspirasaun ba ekipa rua bele avansa to’o ronda da-toluk prosesu negosiasaun Fronteira Tasi rai rua nian ho susesu bo’ot.
Nia espresa sinseru gratidaun ba diskusaun ne’ebé kualidade tebes hahú hosi ronda da uluk , da-ruak no da-toluk ne’e.
Nia mós konsidera prezensa PM Xanana nian hodi akompaña diskusaun ida ne’e motiva no fó esperansa ba ekipa atu iha korajen no fiar hodi aselera negosiasaun ida ne’e. No ekipa rua iha esperansa bo’ot katak, sei iha solusaun di’ak liu ba nasaun rua nian atu goza idaidak nia direitu ba fronteira Tasi nian iha futuru.
Delegasaun Timor-Leste nian lidera hosi Diretora-Ezekutiva Gabinete Fronteira Terrestre no Marítima, Elizabeth Exposto akompaña hosi Embaixadór Timor-Leste ba Indonézia, Roberto Soares.