Reportajen Adroaldo “Saretukau”
Komunidade Juvito Zeferino Guterres informa, nia ai-kameli hetan na’ok hosi ema deskoñesidu iha loron 9 Juñu kalan, inklui ema sira ne’e kore komunidade sira nia animal no estraga produtu agríkola balun, iha postu administrativu Venilale – Baukau, Suku Uailaha, aldeia Kaihurlale de Cima.
Ba Neon Metin via WhatsApp Juvito informa, oras ne’e da-dauk iha postu administrativu Venilale ema grupu deskoñesidu kalan-kalan komesa na’ok ai-kameli.
“No hori bain-rua (09/06) kalan, grupu deskoñesidu ne’e na’ok ai-kameli iha suku Uailaha, aldeia Kaihurlale de Cima, iha ha’u nia natar laran sira tesi ai-kameli hun ida no iha kalan ne’e mos sira tuda ema ne’ebé mak toba besik iha ai-kameli ne’e i sira mos kore ema nia kuda, karau ne’ebé kesi besik iha ne’ebá, estraga hotu ema nia liis no ai-manas ne’ebé mak kuda iha ne’ebá,” dehan komunidade Juvito ba Neon Metin, via WhatsApp, Sábadu, 11/06.
Komunidade sira husu ba parte relavante hanesan Sekretáriu Estadu Meiu Ambiente, no autoridade seguransa PNTL atu bele buka autor ne’ebé komete aktu ida ne’e.
“Tanba ne’e mak ami husu ba Sekretáriu Estadu Meiu Ambiente oinsá bele kordena ho komandu PNTL atu bele buka sé mak autor ne’ebé hola ai-kameli ka tetu ai-kameli hodi investiga tuir, sé lae ba oin ita nia rikusoin ne’ebé uluk iha tempu Portugés halo Timor nia naran morin sei mohu tanba grupu deskoñesidu nia hahalok,” dehan Juvito.
Iha parte sorin, xefe suku Uailaha, Rafael Guterres hato’o katak ai-kameli iha postu Venilale, liu-liu suku Uailaha komesa menus da-dauk ona tanba ema deskoñesidu la’o kalan hodi tesi arbiru no komunidade sira la koñese ema hirak ne’e.
“Sira la’o kalan, sira la’o mos la’os ida rua, la’o ho grupu, sira la’o mos dala ruma la’os ho liman mamuk, dala ruma mos lori sasan asegura ba sira nia aan no sira nia vida, tanba ne’e mak sira la’o kalan atu nune’e sira bele na’ok ai-kameli nune’e mos estraga ai-kameli, ida mean sira lori, la hatene ba tetu iha fatin ida ne’ebé, ami la hatene, ida mutin sira taa estraga de’it, tanba ida ne’e mak ita nia rikusoin komesa mohu da-dauk ona,” informa xefe suku Uailaha, Rafael ba Neon Metin, via WhatsApp.
Líder lokal ne’e hatete atu prevene aktu ida ne’e presiza servisu hamutuk entre autoridade seguransa iha fronteira terrestre hodi bele kaptura ema refere, nia dehan iha suku Hatuaku ho Uailaha ne’e iha tara bandu, maibé kalan sira labele la’o sai hodi kontrola ba ai-horis ne’ebé komunidade iha, tanba sira la iha arma ruma hodi asegura sira nian aan.
“Tanba ne’e ami husu ita hotu nia koperasaun, para oinsá taka iha fronteira, karik iha ema ruma hasai ita nia rikusoin (ai-kameli) ba iha fatin seluk, hodi nune’e bele halo impedimentu, trava iha fatin ne’ebá para ita bele detekta ema ne’ebé mak sai autor ba iha ita nia rikusoin sira ne’e, se lae ne-neik ba be-beik ita nia rikusoin sira ne’e bele mohu,” dehan líder suku Uailaha.
Xefe suku Uailaha rekomenda mos ba Ministériu Agrikultura liu hosi nia diresaun reflorestasaun atu kordena ho ita nia seguransa PNTL iha fronteira hodi bele detekta, karik iha ema ruma ne’ebé lori sai ai-kameli bele halo kapturasaun.