Reportajen David da Costa Gusmao
“Durante halo gladi ba juramentu enfermajen, Diretora hakilar no hasai liafun maufak no asu ba estudante sira”. FNDP
Estudante ho naran inisial FNDP idade 18, halo nia estudu iha Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL), Fakuldade Siénsia Saude, Departamentu Emfermajen hetan intimidasaun no bully husi nia Dosente ka Diretóra Maria Manuela Alves, tan de’it família telefone dosente ne’e hodi husu informasaun kona-ba Estudante ne’e nia atividade eskola, bainhira nia tama uma tuku 08:00 kalan.
Estudante FNDP informa ba Neon Metin katak iha dadersan loron 4 Jullu, ba iha kampus atu tuir aula, maibé iha aula laran, Diretóra ne’e koalia ba kolega sira katak materia ne’e hein lai, maibé dosente ne’e ko’alia fali asuntu seluk kona-ba FNDP nian família bainhira telefone dosente konta tuir iha aula laran, bainhira FNDP nia kolega sira iha sala laran nakonu, dosente ne’e koalia komesa hirus no bully FNDP katak ,laiha etika no ema beikten.
“Nia koalia hirus hela maibé hau nonok nafatin, nia dehan hau etika laiha, hau nia bin atu hola Prezidente, o sé maka fó kedas hau nia nomor ne’e ba ema beikten sira, o brani los
fó ema boot nia nomor ba ema beikten sira ne’e”, FNDP konta ba jornalista Neon Metin iha Farol, Domingu 24/07.
Estudante FNDP haktuir, atu sai estudante Emfermajen UNTL tenke iha jurmentu, nune iha loron 3 Jullu tinan ne’e, nia tuir hela gladi juramentu hahú husi tuku 08:00 dadeer, maibé Diretóra mai tarde iha tuku 10:00 maka foin hahú, remata iha tuku 06:00 itál maka foin sai, bainhira to’o uma kalan ona, nune familia la simu no husu ba Diretora atu konfirma gladi ne’e to’o kalan ka lae
“Distansia husi Lahane mai iha Lurumata dook, iha loron Domingu transporte dalaruma iha, dalaruma lae. Hau la’o mesak husi Lahane mai to’o iha Kaikoli maka foin sa’e bemo mai uma, to’o iha uma tuku 7 itál ona, familia mós preokupa no husu tanba sá maka loron Domingu tenke fila kalan. Iha telefone Diretora komesa koalia lian makaas, no bin husu deskulpa no Diretora mos hatan diak hela, nune’e hanoin problema laiha ona, maibe dadersan hau hetan mensajen husi Xefe Daturama katak Diretora hakarak koalia ho hau, no bainhira hasoru nia langsung trata no haruka hau sai”, tenik FNDP
FNDP afirma iha regas universidade la hakerek katak, enkaregadóra edukasaun laiha direitu atu telefone dosente sira atu husu klarifikasaun kona-ba estudante sira nia atividade, tanba de’it bin sira telfone ne’e maka lori ida ne’e sai problema, no nia dehan sei la tuir nia materia sira ne’e to’o hotu.
“Nia dehan hau etika laiha, no nia duni sai tiha hau husi aula, depois dehan ba hau katak nia materia sira ne’e hau labele tuir to’o hotu. Hau nia salah iha ne’ebé, seraké hau nia familia telefone atu husu klarifikasaun ne’e salah ka? Iha regras universidade la hakerek katak enkaregadóra edukasaun laiha direitu atu telefone Diretóra atu husu klarifikasaun, ida ne’e maka nia lori sai problema boot. Hau sente moras, bainhira nia trata hau iha publiku no iha kolega sira nia oin, sá tan lori hau nia familia ne’e hau la simu, hau mós iha dignidade, hau nia moe mós iha, Nia esplika.
Nia dehan loron lima la tama ona aula kona-ba materia Anatomia, sente triste tebes la tuir materia ne’e, tanba meteria ne’e espesifiku iha departmentu ne’e. Bainhira atu tama aula tenke halo karta deklarasaun.
“Karta deklarasaun ne’e ita halo bainhira ita halo sala maka foin halo, maibé hau nafatin halo karta deklarasaun, hau tenke hasoru Vise-Diretór para asina hau nia karta deklarasaun para fó ba Diretóra, no karta ne’e hau hatama ona ba iha Diretóra, maibe to’o agora hau seidauk hetan resposta”, nia realsa.
Iha parte seluk nia konta tan katak, iha estudante senior barak maka hasoru problema hanesan ne’e, maibé la brani atu hasoru Diretóra ne’e, no la brani atu keixa tanba dosente ne’e halimar ho kreditu ba estudante sira, tanba ne’e maka estudante sira la brani hasoru nian.
“Estudante senior iha fakuldade ne’e hotu hetan intimidasaun hanesan hau, bainhira dosente ne’e duni sai hau, hau sai mai liur, kakak klase tinan 2019 nian ida husu hau, nusa maka ó sai, hau hatan, hau iha kazu ida ho Diretóra, entaun kakak sira dehan durante iha sira nia tempu mos hetan presaun”, dehan FNDP.
Alende ne’e FNDP mos informa katak durante halo gladi ba juramentu enfermajen, Diretora hakilar no hasai liafun maufak no asu ba estudante sira
“Liafuan ne’e hau konsidera la edukativu, tanba dosente ida laiha direitu atu koalia lia fuan aat ba estudante sira, tanba hau rasik la abitua ba iha liafuan sira ne’e. Ami ba Gladi ne’e, kolega sira barak maka la ba, iha ne’e bá nia lansung tama tan hau nia kazu, nia dehan o ida rekam dosente nia lian ne’e, hein lai, o nia kutun ida barak ne’e, agora tempu hau rai hela, hau nia tempu iha, o nia kutun ida barak ne’e hau sei hedi nia to’o mate hotu”, hateten nia.
Nune’e bin husi FNDP ho naran inisiál FJP, nu’udar enkaregada ba estudante ne’e, sente triste tanba hasai tiha nia alin husi aula laran no la tuir materia.
“Hau triste liu maka dosente ida duni sai hau nia alin la tuir materia, seraké kalan telfone nia atu husu informasaun kona-ba alin ne’e nia atividade ne’e salah ka? Hau maka sente triste liu tanba nia la tama aula, husi nia la tama aula ne’e. Ami hasoru nia atu husu los tanba sá maka hasai hau nia alin? ami konsegue hasoru Diretóra ne’e, ami dehan ami husi enkaregada husi FNDP, entaun Diretóra ne’e rona langsung nonok no la fila oin mai ami, maibé hau nia laen husu tanba sá maka hasai ami nia alin, ami atu husu klarifikasa tanba sá? Entaun Diretóra koalia ho espresaun hirus, tanba sá maka señora kalan ne’e telfone hau, hau ne’e hanorin etika, hau la simu”, nia esplika.
Iha Parte seluk, naran inisiál FMP nu’udar bin boot husi estudante nee, la simu ho atetude husi Diretóra Maria Manuela Alves, tanba tuir nia hahalok ne’e hanesan intimidasaun ba nia alin
“Ami sei levanta kazu ne’e, hau la simu tanba Diretóra laos trata de’it hau nia alin, maibé ses liu fali hau nia alin liu to’o mai ami nia familia”, dehan FMP
Nia dehan atetude ne’e la merese para dosente ho kargu boot UNTL, atu hatudu atetude ida ne’e hasoru estudante no familia.
“Ami husi FNP ami la kontente ho nia atetude, ami laos mai depende ami nia alin deit, maibe husi ami nia oan, alin subrinha sira agora luta ba sira nia futuru iha eskola ne’e, tanba nasaun ida ne’e demokrasia, moris iha liberdade, iha direitu, ba ema hotu”, hateten Familia FNP
Nia akresenta estudante rihun ba rihun, maka agora dadauk iha hela presaun nia laran husi Diretóra Departamentu Emfermejen UNTL nian, Diretóra uza nia kargu ne’e hodi hanehan estudante sira.
“Hau lakohi ida ne’e atu akontese, tanba uluk Indonesia nia tempu ami nia familia mós mate ba rai ida ne’e, ami lakohi katak ami nia familia nia luta uluk ne’e saugati deit, ami husi familia agrikultura, ami laos riku maka mai to’o iha ne’e”, nia dehan.
Entretantu jornalista Neon Metin tenta halo komfirma kona-ba asuntu ida ne’e ho Diretóra Departamentu Emfermajen UNTL nian, maibé Diretóra Maria Manuela Alves hateten de’it eskola iha regras no nia laiha komentariu ba iha asuntu ida ne’e.