Reportajen David da Costa Gusmao
“Ha’u nia Mehi hakarak Sae foho Ramelau no ba Argentina, hodi vizita Komandante Che Guevara nia moris fatin iha Rosario, hotu tiha fila mai Timor ha’u bele mate ho hakmatek,” Sisto hateten ba nia familia sira, bainhira nia sei moris.
Timor-Leste no ativista direitus umanus lakon joven ativista ida ne’ebe durante luta ba direitu umanus iha rai laran no mos sempre fo soliedariedade ba maluk ativista iha rai liur.
Sistu dos Santos ho nia naran kode ‘Kene Kene’ hakotu nia vida iha loron 17 Marsu 2023, iha ospitál Guido Valadares, mais menus oras tuku 5:00 ou 6:00 dadersan.
Iha mate uma iha Bebonuk, nia maluk ativista Manuel Monteiro nudar eis Diretor Yayasan HAK ba Neon Metin hato’o sentimentu triste tanba povu Timor-Leste, lakon figura di’ak ida hanesan Sisto. Nia ema ne’ebé maka servisu la hateten kolen, servisu nunka suspira, nunka lakon korajen atu halo servisu ba direitus umanus, injustisa sosiál iha Timor no mós ba vítima sira.
“Sente triste no lakon boot, família lakon, ita hotu lakon no povu Timor-Leste mós lakon figura diak ida. Tanba ema ne’ebé dedikadu nia an iha area Direituss Umanus,” Manuel esprea ba Neon Metin iha Matebian Xisto nia Rezidensia Bebonuk, Sexta 17/07.
Nia konta Xisto uluk Front Mahasiswa hanesan ema ne’ebé inspiradór ida, bainhira nia haree injustisa mosu ne’e, nia fuan nakdoko atu halo buat ruma, oinsá lian sira ne’ebé laiha lian, ne’e bele lian to’o iha ukun nain sira bele rona.
“Lisaun ne’ebé maka Sisto husik hela ne’e ita hotu merese tenke banati tuir saida maka nia halo, ninia dedikasaun, ninia kometimentu, nia vontade servisu ba Direitus Umanus, lisaun di’ak ne’ebé maka ita presiza banati tuir maka la sente kolen, la suspire no buat hotu di’ak de’it, nia mate husik hela lisaun mai ita atu kontinua maka firme iha ita nia pozisaun, firme iha buat loos, buat di’ak kontinua hateten sai povu ne’e sente katak iha figura balun hamutuk ho sira,” nia konta.
Iha fatin Diretór Ezekutivu Centru Nasionál Chega, Institu Publiku (CNC, I.P) Hugo Fernandes hateten, pesoalmente lakon kolega no maun alin diak liu. Hanesan instituisaun servisu hamutuk iha area Direituss Umanus i justisa sosial mós akon, ba Sosedade Sivil iha Timor no mós ba estadu Timor ne’e rasik lakon ema ida ho pontensia atu hatur nafatin Timor nia naran iha komunidade internasionál Timor lakon,
Timor tenke rekoñese katak durante ne’e, Sisto ko’alia fó hanoin fanu estadu, governu no órgaun soberanu sira, atu halo vizaun ida ne’ebé maka uluk halo ne’e, Sisto kontinua hatutan ida ne’e. tanba ne’e Timor lakon ema ida ne’ebé maka kontinua hatun lia murak sira husi lider sira iha 1975 sae mai toó agora fó hanoin ba lider sira agora konaba vizaun sira Timor hakarak ukun rasik-an.
“Ha’u pesoalmente tenke rekoñese katak, ohin dadeer ha’u rona maun Sisto nia mate, liafuan laiha atu ko’alia, tanba ha’u neon lakon, la hatene atu koalia sa, tanba durante ne’e hasoru malu la pernah sintoma ida, hatudu maibé maun Sisto ema ne’ebé enérjiku ko’alia makas, no ami nunka hatene nia saude ne’e tanba nia nunka hateten. Ami CNC lakon, instituisaun, organizasaun sosiedade sivíl iha Timor lakon i mos solidariedade internasionál lakon, tanba maun Sisto laos oinsa maka nia koalia forte iha ne’e deit, mas nia koalia forte mós konaba rai seluk nia situasaun, hanesan Palestina, Sahara nia ko’alia barak pais ne’ebé maka ho presaun moris iha situasaun ne’e nia pontu vokál, entaun ita Timor lakon ema ida, hodi apoiu solidariedade internasionál, hatudu nafatin katak Timor ne’ebé ukun-an tiha ona, mas kontinua apoiu pais ne’ebé maka iha situasaun hanesan ita iha tempu uluk,” nia espresa.
Nia hatutan Sisto bele laiha, maibe nia lian sira, nia maneira luta halo advokasia ida ne’e sei semo hela deit iha ema nia pensamentu, iha sosial media no iha ne’ebé deit, ema sei la haluhan nia, tanba nia sei iha ne’ebá. “Rona saida maka nia ko’alia, halo saida maka nia halo para depois iha nafatin Sisto sira seluk, hau hanoin ida ne’e importante liu ba oin, i laos agora deit ba oin sei kompleksu liu tan luta ba Direituss Umanus, luta ba injustisa sosial ne’e sei kompleksu liu tan, ita presiza ema hanesan maun Sisto ne’e barak liu tan”.
Nune’e mós Prezidente Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL), Zevonia Vieira, sente lakon boot tanba ativista Direituss Umanuss ne’ebé durante ne’e sai aliadu ba Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e no jornalista sira hodi luta ba liberdade imprensa no espresaun.
“AJTL la haluha nia kontribuisaun husi maun Sisto ne’ebé sempre brani hakilar no kontra bainhira injustisa mosu hasoru ema ki’ik sira, nia sempre hakilar ba lia los tuir perspetiva Direitus Umanus nian, nia espíritu hamutuk ho ita nafatin hodi kontinua luta ba Direitus Umanuss,” Zevonia espresa.
Entretantu iha informasaun balun ne’ebé maka Jornalista Neon Metin foti husi familia matebian katak Sisto Dos Santos Lanara, nia mehi hakarak Sae foho Ramelau no ba Argentina hodi vizita Komandante Che Guevara nia moris fatin iha Rosario, atu nune’e fila mai Timor bele mate ho hakmatek.
“Ha’u nia Mehi hakarak Sae foho Ramelau no ba Argentina, hodi vizita Komandante Che Guevara nia moris fatin iha Rosario, hotu tiha fila mai Timor ha’u bele mate ho hakmatek,” Sisto hateten ba nia familia sira, bainhira nia sei moris. Sisto nia lia meno