Reportajen Silvino Freitas
Forum Organizasaun Naun Governamental Timor Leste (FONGTIL) lansa relatóriu auditória sosiál ba seitór agrikultura, edukasaun, saúde no infraestrutura bazika, ne’ebé deskobre katak seitor saúde seida’uk asesivel ba ema ho difisiénsia no postu saúde balun laiha eletrisidade hodi halo atendimentu moras iha tempu kalan, nomós iha merenda eskolar ne’ebé seida’uk iha jestaun di’ak hodi halo labarik sira kontinua hamlaha.
Diretor Ezekutivu FONGTIL Valentim da Costa Pinto hateten, auditória sosiál ne’e foka ba seitor 3 maka saúde, edukasaun no agrikultura inklui mós infraestrutura bazika maibé iha tinan fiskál ne’e auditoria foka liu ba seitor saúde no edukasaun, saúde ne’e foka liu ba prestasaun servisu ho fasilidade sira no iha edukasaun foka liu ba merenda eskolár nian.
“Ami nia auditória sosiál ne’e deskobre buat balun kona-ba saúde nian ami deskobre katak purvolta 75% fasilidade sira ne’ebé ita konstroe la duun asesivel liuliu ba maluk difisiente sira la duun asesu fasilidade ne’e ho di’ak hodi hala’o tratamentu, fasilidade saúde sira mós balun ne’ebé labele hetan lina eletrisidade hodi fasilita tratamentu saúde iha tempu kalan” dehan Velentim iha salaun FONGTIL Kaikoli, (16/05).
Nia dehan, iha merenda eskolar nian peskiza ne’ebé hala’o iha Covalima deskobre katak jestaun ba merenda escolár ne’e seida’uk masimu, tanba jestaun ba ai-han ba labarik sira purvolta 1740 labarik sira kontinua han maibé nafatin sente hamlaha, katak porsaun ai-han merenda eskolar seida’uk masimu.
“Ami nia deskobrimentu sira ne’e ami kontinua rekomenda ba ministeriu edukasaun atu halo jestaun ba ai-han ba merenda eskolar ne’e ho didi’ak, nune’e bele fó isin di’ak ba ita nia oan sira” nia dehan.
Nia salienta tan katak, fasilidade saúde la’ós haree de’it ba fasilidade maibé liga ba ministériu obras publika no parte relevante sira hodi hala’o melloramentu ba atendimentu públiku, liga ba estrada jestaun ba ekipamentu nomós hala’o dezenu ba fasilidade ne’ebé inkluzivu, husi rekomendasaun sira ne’e alista ona nune’e semana oin FONGTIL hamutuk ho membru sira sei hala’o audénsia ho governu no entidade relevante hodi konsidera liuliu ba jornada orsamentu ba 2024 nian.
Fatin hanesan Diretór Ezekutivu Servisu Apoiu Sosiedade Sivil no Auditóriu Sosiál (SASCAS) Edvin Soares Noronha hateten, maskí hasoru dezafiu no limitasaun maibé konsege lori movimentu lubuk balun ba hamutuk iha komunidade hodi deskobre problema sira ne’ebé dada’uk ne’e sai hanesan baze no fundamentu tebes iha relatóriu ne’ebé sei aprezenta ba SASCAS nomós ba governu.
“SASCAS nia kna’ar ida mak sai intermediariu ba governu no sosiedade sivil, nune’e dadus sira ne’e sei liuhusi odamatan SASCAS no direitamente husi FONGTIL enkamiña diretamente ba ministériu relevante nomós ba konsellu ministeriu hodi lori ba iha reuniaun konsellu ministru nian, bele mós halo ajendamentu ho parlamentu hodi aprezenta dadus sira ne’ebé deskobre ona” dehan Edvin iha salaun FONGTIL Kaikoli.
Nia dehan, dadaun ne’e ita hotu iha prosesu konstrusaun estadu ho nasaun ne’ebé joven kompara ho nasaun seluk governu no estadu haree katak, presiza involve ema hotu iha prosesu konstrusaun estadu no dezenvolvimentu nasionál no sosiedade sivil sira iha papél ne’ebé importante tebes atu ajuda no tulun governu hodi aselera dezenvolvimentu ne’e ba iha komunidade husi dezempeñu sira ne’ebé durante ne’e hala’o ona, husi rezultadu lubuk ida mak deskobre no aprezenta dadus mós hatudu katak asesibilidade ba ema ho difisiénsia seida’uk ba ema hotu maibé la’ós ba fatin hotu tanba iha fatin balun tau ona prioridade.
“Postu saude no sede aldeia, suku governu dezenvolve prioridade programa asesibilidade ba familia no maluk difisiente sira, iha mós rekomendasaun lubuk ida ba merenda eskolár, ita bo’ot sira mós deskobre problema bo’ot liu iha saúde governu bele kria kondisaun aimoruk maibé ema nia hahan ho nutrisaun la di’ak mós la kontribui ba saúde, bee laiha mós problema ba saúde públika, tanba ne’e sasan sira ne’e interligadu, tanbe ne’e labele husik ida foka ba ida” nia konklui.










