Reportajen David da Costa
Relasiona ho folin Foos ne’ebé maka agora sa’e makaas iha Merkadu, Prezidente Republika husu ba Governu tenke fó orden no autoriza ba Ministru responsavel sira para buka foos no hahan sira seluk iha mundu ne’e, la interese nian folin maibé halo stock boot para povu labele hamlaha, atu nune’e bele hatun folin foos ne’e.
Prezidente Republika (PR), José Ramos-Horta, hateten, folin foos sa’e makaas iha merkadu ne’e loos duni, problema boot, $17 dolar ba foos kaut ida, ne’e la’os iha Timor-Leste de’it, maibé ne’e iha mundu tomak.
“Ha’u hanoin governu tenke haree didiak atu halo saida?, atu derepenti de’it mehi kuda foos ohin kedas, tinan 20 nia laran la halo politika di’ak no loloos ba Agrikultura, ha’u ko’alia hela de’it iha tinan 20 nia laran, boot sira la rona, i to’o agora laiha posibilidade atu halo buat ruma iha rai laran,” dehan , Prezidente Republika (PR), José Ramos-Horta, Iha Salaun VIP, Aero Portu Nicolao Lobato Comoro, Tersa 9/08.
Nia haktuir, Maibé Timor-Leste iha Fundu Petrolifeiru, no Timor mós iha osan 18 billoens dolares. “Tanba ne’e, Governu tenke fó orden no autoriza ba Ministru responsavel sira buka foos, hahan sira seluk iha mundu ne’e, la interese nian folin, halo stock boot para povu labele hamlaha, para halo hatun folin foos ne’e”.
Nia esplika, iha 2009 krize boot foos nian, iha momentu ne’ebá antes krize foos 300 dolar kada toneladas, maibé sa’e to’o iha 900 dolar kada tonelada. Momentu ne’ebá fó hateten tiha ona ba governu atu investimentu iha Agrikultura, no iha momentu ne’ebá governu book-aan ba sosa foos iha Vietnam no Tailándia. No husi ne’e maka Governu hahú subsidiu ba foos nian.
Por ezemplu, se foos atu ba to’o iha Iliomar ho Oekusse ne’e dook tebe-tebes atu to’o iha ne’ebá ba, tanba ne’e Governu fó subsidiu para foos ne’e labele liu 12 dolares ne’e maka halo iha tempu ne’ebá. Maibé korupsaun mós barak loos, tanba iha Iliomar iha 2 mill familia, maibé mosu fali iha relatoriu balun 20 mill familia fali, foos atu ba ho subsidu governu nian mas afinal la ba, no ema Kontrator sira ne’ebé lori foos ne’e faan fali iha Dili.
“Tanba ne’e, maka governu tenke tau matan makaas para ema labele aproveita. Maibé tenke subsida, la’os fó gratuis, mas tau folin merkadu nian hanesan uluk, ne’e maka númeru um, laos segredu boot ida, ezije ekonomista boot ida atu hanoin solusaun,” tenik nia.
Nia Salienta, iha rai boo-boot sira ne’ebé maka iha nuklear osan laiha maibé Timor-Leste iha osan, hasai balun hodi sosa ba hahan nkualidade ne’ebé maka falta iha rai ida ne’e, tanba prosesu ne’e fasil atu hola.
“Agora ha’u la hatene konsellu iha ita nia merkadu, tanba India lakoi faan ona exporta, Vietnam ho Tailándia sira renegosia tiha ona kontratu uluk sira iha ho rai lubuk ida, momentu ne’ebá sira halo kontratu folin la to’o 14 dolar metrikas ka tonelada ida, tanba ne’e tenke halo kontratu foun ou folin foun, 17 dolar nian,” nia esplika.
Portantu probema boot, la’os governu nia kulpa, ema balun komesa kritika ona governu, maibé governu foin simu todan, no sei iha osan ratefikativu 2023 nian, labele kulpa ba programa Governu nian tanba sira seidauk hahú tinan foun, programa realistamente tenke iha 2024, 2023 ne’e governu haluhan buat hotu-hotu no buat ida de’it maka konsentra fó han ba Povu.
“Tanba buat ne’ebé ha’u akompaña, analiza mundialmente situasaun sei aat liu tan duke agora iha internasionalmente,” Nia dehan.
