Reportajen Silvino Freitas
Relasióna ho nemeasaun Primeiro Ministro IX Governu Konstituisionál Xanana Gusmao ne’ebé nomea ona Longuinhos Monteiro ba Diretór Jerál Servisu Nasionál Intelijénsia (SNI), nune’e membru parlamentu-nasionál dehan, maski respeita ba desizaun Primeiru Ministru nian maibé desizaun hirak tenke mai husi maioria ba vontade polítika povu nian tanba kna’ar ne’e sensitivu estadu nian, karik la maioria maka sei servisu ho frajil.
Tuir Deputadu Joaquim dos Santos husi bankada FRETILIN katak, tuir lei sidadaun ne’ebé de’it maka hetan fiar husi povu ka estadu atu asume kna’ar estadu ninian tenke iha obrigasaun morál no juridiku, la’ós iha esperénsia no ezersísiu polítiku tanba meritu siénsia ne’e ema barak bele hala’o funsaun tuir meritu no esperénsia, tanba estadu direitu demokratiku maka aktu polítiku sira ne’ebé governante ida foti tenke bazeia ba konstituisaun, maibé kuandu desizaun politika ne’ebé foti maka la bazeia ba lei ne’e hanaran ilisitu, nune’e dezisaun ne’ebé atu nomeia ema ruma labele hala’o kna’ar ilisitamente.
“Karik iha kazu ruma iha tribunál maka prosesu la’o hela tuir lolos labele hetan nomeisaun, karik mós kazu ne’e arkivu tenke liuhusi tribunál nia akordaun katak ema ne’e livre husi problema entaun bele hala’o nomeasaun atu hala’o kna’ar sira estadu nian liuliu kna’ar ne’ebé sensetivu liu ba seguransa estadu nian, tanba ne’e knaar sensetivu ba estadu ne’e tenke iha ema ida ne’ebé putra-terbaik mak ba asume, nee tuir ita nia sistema no lei mak ema ne’ebé iha morál di’ak, ema ne’ebé iha sijilu ba politika estadu ne’e di’ak no iha komportamentu ne’ebé tau hela sosiedade maioria di’ak, maka bele asume” dehan Joaquim ba jornalista sira iha PN, (04/09).
Nia dehan tan, lei ne’ebé fo kompeténsia ba PM Xanana Gusmao ita tenke respeita, maibé nia mós tenke sukat atu hili ema ne’ebé atu ba asume kargu sensetivu estadu nia seguransa ne’e oinsá opiniaun publika, la’os tenke publiku hotu bele konkorda maibé tenke iha balansu konkordánsia vontade politika povu ka estadu nian, karik la maioria vontade politika povu nian maka ema ne’ebé hala’o knaar hodi asume servisu sensetivu estadu nian mak sei sai frajil ka la duun di’ak, tanba ne’e tenke tetu didi’ak antes foti desizaun, maibé nafatin respeita ba desizaun PM Xanana Gusmao nian, maibé tenke hatene mós katak sekuensia husi desizaun nee autoridade refere mak asume.
Fatin hanesan deputadu Patrocinio Fernandes husi bankada CNRT hateten, iha estadu RDTL sidadaun hotu iha lei nia oin ho hanesan, maibé iha lei mós hakerek katak ema hotu ne’ebé tama iha prosesu judisiál ne’e ema hotu hotu prejume inosensiu, maski nia kazu iha ona tribunál ne’e la signifika nia sala ona maibé atu nia sala ka lae bainhira iha ona julgamentu tribunál nia desizaun ba kondenasaun no sentensa, nune’e mak bele dehan iha problema atu labele asume fatin ruma.
“Bele ba submete iha ministériu publiku no tribunál, maibé kuandu julga ona iha tribunál katak ema ne’e sala no hetan ona pena maka foin konsidera katak ema ne’e iha kazu maka foin lei bandu atu hola parte iha funsaun publika sira estadu nian, kuandu tribunál seidauk hasai desizaun envolvimentu ema ne’e nian buat hotu ne’e prejume inosensia, ida ne’e mak ita bolu estadu direitu demokratiku tanba buat hotu nia desizaun ne’e mai husi desizaun legál, hau bele akuza ema hodi fo evidénsia ruma, maibé tribunál mak desidi nia sala” dehan Patrocinio.