Reportajen Zevonia & Adroaldo
Membru Organizasaun Persaudaraan Setia Hati Terate (PSHT), Dulce Guterres Junior, iha Rantin Mascarenhas hatete, nia inklina aan iha organizasaun Arte Marsial tanba hanesan bukae ida hodi salva aan, no iha relasaun metin ho ema seluk. Alein de ne’e organizasaun hanorin sira atu hadomi ema seluk, integra aan ba komunidade la’os hanorin atu kria konflitu.
Gruduada tinan 2023 ne’e dehan, nia envolvimentu iha Arte Marsial la diferente ho mane sira, tanba iha ne’ebá la hatete katak mane de’it mak tuir, tan ne’e mak nia hakarak envolve iha organizasaun PSHT.
“Tama Arte Marsial ne’e, objetivu oinsá mak atu hanorin ita treinamentu ba fíziku nomos oinsá atu bele iha hamutuk ho kolega sira, bele halo ezersísiu barak liu, tanba ne’e ha’u hanoin katak envolve iha Arte Marsial liu-liu PSHT, iha vantajen ketak ida hanesan feto, alein de treinamentu ba fíziku oinsá mos mak hanorin mai ami sai hanesan bukae ida mai ami para oinsá atu la’o iha dalan karik fo salvasaun ba ami rasik.” Dehan Dulce iha sira nia treinu fatin, Mascarenhas, 10/09.
Nia hatete, uluk wainhira seidauk tama iha organizasaun PSHT, nia akompaña de’it nia la’en ho oan sira tama organizasaun ne’e, hafoin nia desidi inklina aan tan, nia sente orgullu tebes.
“Iha Persaudaraan Setia Hati Terate hanorin mai ami buat ida ne’ebé mak Persaudaraan, ba ami importante mak ida ne’e, diferente ho organizasaun sira seluk, PSHT hanorin mai ami oinsá mak ikatan hosi ida ba ida, relasaun ema seluk ba ema seluk ne’ebé mak la’os inan ida, aman ida rasik maibé kuandu tama ona iha PSHT ami hanesan inan ida, aman ida ne’ebé mak labele hakotu.”
Membru PSHT ne’e hatete, iha sira nia organizasaun laiha diskriminasaun tanba ema hotu treinu no simu matéria hanesan entre feto no mane. Parte seluk haree ba ema seluk nia hanoin katak Arte Marsial ne’ebé sempre kria problema, nia argumenta
“Dutrina ne’ebé mak ami simu hosi ami nia maun sira, ami nia organizasaun ne’e rasik, oinsá mak hadomi ema, tanba organizasaun PSHT ne’e fo mai ami fuan ne’e, fuan ne’e mak ho domin, fuan ne’ebé dehan katak, la buka problema ho ema seluk maibé oinsá mak integra aan ba iha komunidade, hamutuk ho komunidade sira, hamutuk ho ema seluk, hadomi ema seluk hanesan ami hadomi ami nia aan rasik.” Nia salienta.
Ema sempre dehan katak Arte Marsial kria problema, tuir nia ema hotu tenki haree ho oklu ne’ebé los i mos katak PSHT mak kria konflitu? Ba nia hanesan membru ida laloos, tanba PSHT hanorin oinsá atu hadomi ema sira iha fatin mak sira hela ba.
“Ba públiku tomak katak, oinsá ita boot sira, maluk sira, povu doben Timor-Leste tomak atu haree katak organizasaun PSHT ida ne’e, la’os organizasaun ida ne’ebé mak moris para atu halo konflitu, maibé organizasaun ne’e ho moris atu dehan katak hanorin hamutuk ho povu sira, hamutuk ho komunidade sira, reintegra ba komunidade para oinsá atu ajuda komunidade iha kualker asaun, kualker aktividade ne’ebé iha komunidade nia leet.”
Nia dehan, organizasaun ne’e hanorin fizikamente hodi partisipa iha Arte no Kultura, aktividade desportu hotu-hotu, ne’ebé mak governu desidi, “atu nune’e hametin relasaun ema ho ema, nomos relasaun entre organizasaun ho governu, nune’e atu dehan katak organizasaun ida ne’e hamriik la’os hanesan ema hotu-hotu temi katak kria konflitu maibé organizasaun ida ne’ebé iha komunidade nia matan karik, komunidade haree organizasaun ida ne’ebé bele ajuda, bele mos faz parte iha nasaun ida ne’e, faz parte hosi komunidade ne’e iha parte desportu nian.”
Parte sorin, Treinador PSHT hosi Rantin Mascarenhas, Agustinha Mesquita Martins, hatete, PSHT nia misaun no vizaun ne’e tuir ita nia fiar, ita hotu ho fiar boot ho hanoin ida, intesaun ba aman Maromak ita bele moris iha mundu ne’e ikus liu ita bele ba iha mundu seluk. Nune’e nia hatete hakarak tuir arte marsial tanba hanesan desportu ida.
“Ha’u nia aan ne’e importante ba ha’u tanba ne’e desportu ida, oinsá promove talenta ha’u nian, liu hosi aktividade ne’ebé durante ami halo ne’e i arte ida ne’ebé lori ami ba desportu, oinsá bele koñese di’ak desportu ne’e, liu hosi organizasaun Persaudaar Setia Hati Terate.”
“Iha ami nia panca dasar ne’e iha lima, ida liu-liu mak maun alin maka’as, segundu desportu, terseiru bela diri oi-tuan, iha mos hanesan arte, seni, depois ikus liu moral ba ami ne’e iha. Lima ne’e mak ami sempre uza iha ami nia treina laran”
Sira nia organizasaun ne’e rasik importante liu mak persaudaraan. “Bele dahan ikatan ou forma ami, iha unidade, parte ami maun alin i iha mos parte social nian ami hola parte hotu iha ne’ebá, akumula ema hotu hodi apoiu malu.”
Treinador ne’e hatete, sira nia organizasaun feto mos partisipa. “Ami feto kuaze dehan, agora da-dauk ne’e kuaze feto besik 25% mak iha PSHT nia laran.”
Konaba ba konflitu ne’ebé mosu, ema sempre hatudu liman ba organizasaun arte masial inklui PSHT, treinador ne’e hatete “ba ami lakoi hatudu liman ba ema seluk, ami tenki koreksi, intropeksi ami nia aan, tanba karakter ema ida-idak la hanesan, emosional sempre iha maibé tuir nia prinsípiu ami PSHT la hanesan sira ko’alia, tanba até agora ami iha ne’e nafatin i sempre kolabora ho ema i membru PSHT ne’e buat ida pangutan masyarakat, hatudu ezemplu iha komunidade.”
Nia akresenta katak, organizasaun PSHT la hanorin ema sai violentu, tanba ne’e karik iha membru ruma mak halo problema tenki submete tuir lei ne’ebé vigora iha ita nia rai.
Membru gaduadu 1994 ne’e hatete, katak hodi kontribui ba Timor-Leste, sgora da-dauk sira prepara hela sira nia membru hodi promove ba eventu sira iha suku, nasional nomos bele ba internasional.
“Ami ema sidadaun Timor ida, hela iha Timor, moris iha Timor, sei mate iha Timor, buat ruma akontese ba organizasaun karik ne’e individu labele fo presaun liu ba organizasaun, organizasaun la hanorin buat ne’ebé negative ba nasaun, ami nia organizasaun ne’e iha nasaun Timor-Leste nia okos, ami kumpri ba lei, regulamentu tuir konstituisaun.”