
Reportajen Filomena da Conceicao
Porta-Voz Asosiasaun HAK, Carlito da Costa hateten, bee moos nafatin sai preokupasaun ba komunidade sira, liuliu ba komunidade iha Munisípiu neen maka hanesan Baucau, Vikeke, Aileu, Ainaru Díli no Ermera tanba ne’e, Asosiasaun husu Governu atu investe bee, saneamentu no ijene-Besi ho orsamentu jeral estadu tenke aloka 3% ba iha problema ne’ebé maka komunidade sira hasoru ne’e.
“Bee moos saneamentu, no ijene nu’udar direitu umanu ne’ebé la bele haketak ho ema nia moris, tanba ne’e investe iha bee moos no saneamentu hanesan meus ida atu melhora diak liu tan iha setór saúde, agrikultura, edukasaun, meiu-ambiente hodi haburas kresimentu ekonómika moris diak sidadaun sira-nian, inklui hadia oportunidade ba empregu no produtividade nasaun nian,” dehan Porta-Voz Asosiasaun HAK, Carlito da Costa, liuhusi Konferénsia Imprensa iha Asosiasaun HAK Farol, segunda 27/11.
Nia esplika, rezultadu deskobrimentu Asosiasaun HAK nian, ba kondisaun asesu bee ba komunidade iha Munisípiu 6 mak hanesan Baucau, Vikeke, Aileu, Ainaru, Díli no Ermera ho totál suku 56, Aldeia 338, totál populasaun hamutuk 308, 213 no uma kain hamutuk 66,363. No Uma kain ne’ebé asesu kanalizasaun ho totál 46,210 ka 69,63 %, uma kain ne’ebé asesu bee matan ho totál 9,849 ka 14, 84% no uma kain ne’ebé la asesu ho totál hamutuk 10,304 ka 15,53%
“HAK ho Parseiru realiza auditoria sosiál liuhusi mekanismu diskusaun kartaun pontuasaun komunidade KPK iha sista bee rurais 41, iha Munisípiu Manufahi 21 no Likisa 20, husi rezultadu auditoria sosiál hatudu katak sistema bee ne’ebé harii ona ih tinan rua ba leten, hasoru dezafiu iha ninia operasaun no manutensaun tanba barak mak aat no la funisiona”, Nia esplika liu tan.
Tanba ne’e, durante HAK hala’o nia observasaun jerál kondisaun komunidade nian asesu ba bee matan no bee posu kontinua akontese tamba investimentu orsamentu jeral Estadu, ba asuntu infrastrutura seidauk adekuadu, asuntu mudansa klimátika. Mudansa Klimátika no rekursu natureza ne’ebé afetadu liu ba bee, tanba iha tempu bailoron bee matan menus no iha tempu inundasaun halo estragus ba bee matan protezidu sira.
Nia Akresenta, Problema bee ne’ebé akontese fo impaktu ba komunidade sira hodi labele asesu bee ho diak, liuliu ba labarik no feto sira tanba sira sei gasta tempu barak liu ba kuru bee hodi lakon servisu produtividade ne’ebé lolos tenke halo.
Entretantu, HAK rekomenda ba Governu atu investe ba bee no saneamentu no ijene-Besi liuhusi orsamentu jeral Estadu tenke liu 3% hodi materializa programa Governu nain no husu ba Parlamentu Nasionál komisaun E, hodi apoiu Ministériu obras públika hodi diskuti investimentu orsamentu jeral estadu ne’ebé natoon ba asuntu bee ba tinan 2024.








