Reportajen Zevonia Vieira
Plenáriu Juis sira Tribunál Rekursu (TR) nia akordaun ba deputadu sira hosi bankada FRETILIN no PLP nia pedidu, fiskalizasaun abstrata ba konstitusionalidade tuir provizaun Artigu 150 Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (K-RDTL) ba Lei Nú. 20/2023 kona-ba fó indultu no komutasaun pena ne’ebé rejista ho NUC:0114/23.TRDIL, ne’ebe akontese iha loron 19 Fevereiru 2024
Liuhusi komunikadu imprensa ne’ebe Neon Metin asesu husi Judicial System Monitoring Program (JSMP) relata katak, desizaun TR nian konsidera inkonstitusionál ba provizaun Artigu 6), provizaun sira parágrafu 1), 4) no 5) hosi Artigu 7 no parágrafu 1) hosi Artigu 9, Lei Nú. 20/2023 ne’e. Provizaun sira ne’e konsidera inkonstitusionál tanba viola provizaun sira Artigu 69, 85 no 119 K-RDTL.
“JSMP apresia aas tebes TR nia deklarasaun inkonstitusionalidade ba provizaun artigu balun hosi Lei Nú. 20/2023 kona-ba fó indultu no komutasaun pena”. Dehan Diretora Ezekutiva JSMP
JSMP mós kongratula reprezentante povu iha Parlamentu Nasionál, espesialmente hosi bankada parlamentár FRETILIN no PLP ne’ebé ezerse sira-nia kompeténsia konstitusionál tuir provizaun alinea e) Artigu 150 K-RDTL hodi husu fiskalizasaun abstrata ba konstitusionalidade lei ne’e.
Iha komunikadu ne’ebe fo sai iha loron 21 Fevereiru 2024, Diretora Ezekutiva JSMP, Ana Paula Marcal dehan Lei ne’e presiza hadi’a liután, atu labele hamosu injustisa ba parte sira ne’ebé buka justisa, tanba lei loke dalan ba kondenadu ne’ebé seidauk kumpri nia pena balun mós bele hetan indultu, liuliu ba kazu violasaun seksuál inklui kazu ho natureza insestu no omisídiu (oho ema), labele dezmotiva autór judisiáriu iha hala’o sira-nia knaar no hamihis konfiansa públiku nian ba setór justisa tanba lei ne’e loke dalan ba kondenadu atu bele hetan kedas indultu depois de nia kazu tránzitu iha julgadu, sein kumpri uitoan nia pena no labele kria inseguransa ba nasaun tanba lei ne’e loke espasu ba kriminozu sira ba krime transnasionál sira atu mai halo krime no labele kria prejuizu boot ba Estadu tanba lei ne’e loke dalan luan ba korruptór sira hodi hetan indultu.
Provizaun Artigu 6 nian kona-ba inisiativa atu fó indultu no komutasaun pena, Artigu 7 kona-ba instrusaun no nia parágrafu 1) no 4) kona-ba desizaun hodi inísia prosesu no parágrafu 5) kona-ba Prezidente Repúblika husu kópia sentensa ka akordaun no halo dilijénsia ba instrusaun.
Tribunál konsidera provizaun sira ne’e inkonstitusionál tanba kontra provizaun Artigu 69 K-RDTL kona-ba prinsípiu separasaun podér, tanba Prezidente Repúblika foti hotu kompeténsia Governu nian hodi inísia prosesu hanesan prevee iha provizaun alinea e) Artigu 85 K-RDTL katak Prezidente Repúblika fó indultu no komutasaun ba pena bainhira rona Governu ka bainhira Governu aprezenta pedidu no lista hosi parte sira ne’ebé atu husu no hetan indultu no komutasaun pena.
Nune’e, Prezidente Repúblika laiha kompeténsia hodi inísia prosesu atu fó indultu no komutasaun ba pena nian.
Provizaun parágrafu 5) Artigu 7, TR konsidera inkonstitusionál tanba lei ne’e fó fali kompeténsia ba Prezidente Repúblika hodi rekere fali Tribunál hodi realiza dilijénsia tanba Tribunál só hakruuk ka halo tuir de’it Konstituisaun no lei sira hanesan prevee iha Artigu 119 K-RDTL.
Provizaun sira ne’ebé TR deklara inkonstitusionál ne’e, JSMP mós foti hanesan kestaun iha JSMP nia paraser ba Komisaun A Parlamentu Nasionál iha loron 04 Outubru 2023.
Kestaun kona-ba kria lei hodi regula kona-ba ezersísiu podér Prezidente Repúblika nian hodi fó indultu no komutasaun pena ne’e hahú kedas iha Outubru 2010, JSMP prodús nia paraser ida ho títulu “Podér Prezidensiál ba Indultu no Hamenus Sentensa: Presiza iha Lei ne’ebé Klaru” hodi rekomenda ba Governu atu bele kria lei ida ne’ebé klaru hodi regula kona-ba ezersísiu podér ne’e.
JSMP prodús paraser ne’e tanba preokupa ho atuál Prezidente Repúblika, Dr. Jose Ramos Horta ne’ebé iha altura ne’eba hanesan Prezidente Repúblika, iha 2008 no 2010 fó indultu ba kondenadu atus resin la ho kritériu ne’ebé klaru, tanba laiha lei ka regulamentu ruma hodi sai hanesan matadalan ba fó indultu no hamenus pena.
Inisiativa ba kria lei kona-ba fó indultu no komutasaun pena hahú iha 2016 no JSMP mós prodús paraser ida hodi dirije ba iha Komisaun A Parlamentu Nasionál ho nia rekomendasaun lubuk inklui partikularmente kritériu ba hetan indultu no komutasaun pena no mós krime sira ne’ebé labele hetan indultu ba nia pena.
Iha tinan hanesan, Parlamentu Nasionál prodús Lei Nú. 5/2016 kona-ba Fó Indultu no Komutasaun Pena ne’ebé inklui kedas kritériu sira atu hetan indultu no komutasaun pena no mós lista krime sira ne’ebé nia pená labele hetan indultu no komutasaun.
JSMP haree katak lei ida ne’e di’ak ona, nune’e JSMP mós kontinua halo nia advokasia hodi haruka karta ida ba iha Prezidente Repúblika, ne’ebé altura ne’ebá exelénsia Taur Matan Ruak hodi promulga lei ne’e no ikus mai lei promulga no publika iha Journál Repúblika iha 25 Maiu 2016.