Reportajen Cresensia de Castro
Tinan 25 Timor-Leste komemora loron referendum, liuhusi konsultasaun popular hodi determina ba ukun rasik-an. Iha komemorasaun ida ne’e, Luis Fernandes nu’udar negosiante iha Manleu, ba Neon Metin nia hateten vota ba ukun rasik aan, no antes vota mos nia halo ona servisu relasaun klandestina ba ukun rasik aan.
Nia dehan ita hotu kontribui ba ukun rasik an iha rai ida ne’e, maibe ohin loron sira la hetan buat ida, “Ema sira ne’ebe uluk lakohi ukun-an ne mak tau iha komisaun to ohin loron, ami lakon ami nia direitu, sira presta tia ami nia dokumentu depois sira dehan hadia fila fali, funu ne’e dala ida laos dala rua” dehan nia
Nia hatutan tan katak uluk iha 30 Agustu halo referendum ba ukun rasik-an ida ne’e, maibe ohin loron sira sei terus nafatin buka rasik mak han hemu tur simu udan anin no loron tur mos la senti koleng ida ne’e, tanba uluk atu mate ba rai ida ne’e mos nungka sadere ba ema ida buka rasik tamba ne’e sira mos tuir ida ne’e.
Nia haktuir uluk iha tempo ne’e ne’e mos ami hetan ameasa katak se mak vota ba ukun rasik-an kuidadu tanba ita Timor oan mos fahe ba parte rua balun hakarak integrasaun balun hakarak ukun rasik-an, no iha tempo ne’eba sira ameasa hau.
“Hau la husu hau nia koleng no terus, maibe husu ba governu atu ukun rai ida ne’e, atu bele hetan dame no pas labele iha tan krize hanesan iha tinan 2006, tanba atu lori rai ida ne’e ba oin, hodi rai hela ba jerasaun foun tenke unidu”, hakotu nia.
Albertina Tilman mos kontribui hodi vota ba ukun rasik ann maske iha ailaran durante semana rua maibe sira nafatin fila hodi fo sira nia votus ba rai ida ne’e.
Nia dehan uluk iha tempu hanesan, ita ho ita mos hare tauk malu mate ne’ebe ami tenki ba subar iha ailaran maibe hakarak ukun rasik ann no hakarak fo votus ita tenki prontu fo ita nia ann ba mate” dehan nia
Ikus liu nia hateten katak 25 anos ona ita hili ukun rasik-an, maibe ohin loron ita ladun kontente tanba ita mak han malu, no liu- liu ita nia joven sira, ita ukun an ona ita la hadomi malu hodi buka ita nia servisu loron loron.
“Se deit mak sae ukun ba ho diak, kria estabilidade pas no dame, atu nune’e la iha konflitu iha fatin ne’ebe deit, atu ita lao ba ne’ebe deit ita livre no sente seguru iha ita nia rain rasik” hakotu nia
Vitoria da costa iha tinan 1999, nia vota ba ukun rasik an, no iha tempo nia vota nia hetan ameasa husi husi milísia Aitarak, sira duni no sunu uma iha momentu ne’eba.
“Antes vota ema basa hau, depois de vota ami tenki sai kedas husi fatin ne tamba ema hatene ami mos fo han ema halo servisu klandestina nian “ hateten nia
Nia mos hateten uluk governu dehan katak 20 anos sei hetan liberdade, mais to agora 25 anos ona la iha liberdade ba sira, dokumentu ne’ebe trata hodi hetan sira nia direitu klandestina nian, seidauk sai to’o agora no sira buka rasik hodi sustenta sira nia moris.
Vitoria husu ba governu tau atensaun ba povu ki’ik sira nebe sei halerik ba moris susar ne’ebe kbiit laek sira hasoru.
