Reportajen, Filomena & Olinda
komunidade husi Naktuka, suku Beneufe, Postu Administrativu Nitive, Reiziaun Admisnistrativu Espesial Oe-Cusse Ambeno (RAEOA), konsidera porsesu negosiasaun Fronteira Laiha Tranparasia no partisipativu nune’e, Sira ejize Primeiru Ministru atu envolve mos sira iha prosesu negosiasaun fronteira Naktuka entre Indonesia ho Timor-Leste tanba sira mak afeita ba problema refere.
“Ami hakarak Ejize Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao ne’ebe Lidera ekipa Negosiasaun Fronteira atu Halo negosisaun ho Governu Indonezia no tenke involve ami nu’udar rai nain, iha prosesu tomak tamba ami mak nudar nain ba rai ne’s tamba se karik buat ruma mosu ami mak sei afeita uluk”, dehan Tito de Araujo bainhira halo iha komferénsia imprensa, iha fundasaun Haburas Farol, sesta 28/03.
Nia haktuir, Iha fulan Novembru 2023, reprezentante tekniku governu Timor-Leste nian ho governo Indonesia nian mak tau ona estaka iha Sira nia natar laran, no sira nia to’os laran hodi marka delimitasaun fronteira terestre parte Naktuka nian.
“Ami komunidade Naktuka kompostu husi Lia nain, to’os nain, natar nain, hamutuk ho organizasaun sosiedade sivil, movimentu sosial sira hotu hakarak hato’o ami nia lian ba Govemu no povu Timor-Laran tomak Iha tinan 2023 ami rona katak Timor-Leste ho Indonesia iha ona planu atu ba fronteira terestre nebe inklui mos parte hosi Naktuka nian maibe Prosesu sira hotu ne’ebe halo tha ligasaun ho delimatasaun fronteira ida ne’e la involve ami, no halo diskriminasaun ba ami,” dehan Tito
Maske Ekipa delimitasaun fronteira halo duni dialogu ida maibe taka oportunidade ba komunidade afetadu atu koalia no hato’o atu sira nia preokupasaun sira nunee, komunidde Sira konsidera prosesu sira ne’e la iha transparansia no partisipativu
Nia esplika, Ho situasaun ne’ebe agora dadauk Sira hasoru, iha dia 19 fulan Marsu ne’e, Ema indonezia sira husi Cepoli ho kareta truck 24 sira ema nain 54 lori ho samural tama mai ita nia teritoriu Timor akompanha ho TNI militar Indonezia nian. Sira mai hodi provoka no ameasa komunidade sira no Militar TNI ida mak amesa komunidade to’o atu tiru.
“Ema indonesia sira husi oepoli mos hasai statementu katak “Se komunidade Naktuka mak la fo rai ne’e mak ita sei taa malu. Situasaun sira ne’e halo ami sente la seguru atu asesu ba ami nia rai rasik atu halo ami nia to’os no natar, sa tan agora dadauk tempo ona ba natar nain sira atu halal natar, ida ne’e halo ami Kontinua moris iha inserteza no intimidasaun nia laran.” Nia haktuir
Relasiona ho preokupasaun hirak neebe sira enfrenta komunidade kompostu husi Lia- nain no no juventude konsege too Dili atu hatoo sira nia preokupasaun ba Nai ulun sira maibe la konsege tanba Ukun nain Sira laiha hotu tempu atu rona sira nia preokupasau
“Ami fo ami nia karta ba iha Prezidente da Republika, Primeiri Ministru, Prezidente Parlamentu Nasional no Ministru Asuntu Veteranus maibe sira la iha tempo atu hasoru ami no rona ami nia preokupasaun” Nia informa
Nia akresenta, komuidde defende rai naktuka tamba rai naktuka mak sira nia bikan no sanan, husi rai naktuka Mak Sira bele moris.
Agora dadauk seidauk iha esklaresimentu ne’ebe klaru husi Govemu Timor-Leste, kona ba serteza husi ami nia direitu ba rai.
Ema barak mak komesa haluha no ignora asuntu fronteira iha naktuka maske asuntu ida ne’e kona ba soberania Timor nian.
“Husu ba reprezentante Povu iha Parlamentu Nasional atu brani hodi koalia kona ba asuntu Naktuka iha uma fukun Parlamentu, tenke fo hanoin ba Governu ida ne’e atu Rona mos ami komunidade sira nia lian. Labele tenta atu limita Orgaun estadu sira seluk atu koalia kona ba naktuka, tamba ida ne’e kestaun soberania no ita hotu tenke deferide ita nia soberania”, Nia husu
