Reportajen Juvinal Cabral
“Historia ne’e husi ida ne’e uluk kuandu ami sai fundador ha’u lahatene fronteira hahu husi ne’ebe to’o iha ne’ebe? Tanba saida? Ami respeita fronteira uluk Belanda ho Portugal halo tuir Nasoens Unidas nia desisaun. Ne’e mak fronteira fo ba ita direitu luta ba indepedensia se la iha fronteira horas ne’e ita hotu (ibu ho bapa) ho sira hotu ida de’it,” dehan Eis-Primeiru Ministru Mari Alkatiri nia deklarasaun ba komunidade natar nain Naktuka iha sala enkontru Comite Central Fretilin (CCF), 28/03.
Mari Alkatiri haktuir tanba fronteira mak luta no ema barak mate, hotu-hotu hatene katak aeroportu Oe-Cusse la tau naran ema nia no se nian de’it maibe nia tau naran ‘Rota do Sandalo’ malae sira to’o iha Timor-Leste tanba buat ida ne’e mos.
“Ha’u hakfodak bainhira dehan tenke fo rai la tenke fo rai, iha mundu ne’ebe de’it iha fronteira familia balun iha sorin ne’e, familia balun iha sorin ne’eba mais fronteira iha nafatin. Fronteira ne’e hanesan ita halo uma maun alin, mais alin nia uma iha ninia moru maun nia uma iha moru mais diak malu. Tanba ita hatene lolos baliza ne’e iha ne’ebe, se hatene baliza iha ne’ebe populasaun sira iha baliza mosu komesa haksesuk malu, komesa hirus malu tanba rai”
Eis-PM ne’e dehan komunidade sira hatene baliza sira iha relasaun diak ba malu sira lao ba mai, maibe baliza soberania hahu iha ne’e komunidade sira respeita fronteira, ida ne’e mak importante.
“Halo nusa mak ami lideransa politika bele haluha ida ne’e primeiru governu halo definisaun fronteira to’o 90% la iha problema, agora 2% ka 3% iha Oe-Cusse ne’e mak komesa problema iha ne’eba. Tanba saida? Tanba 1999 laos tanba historia 500 anos nian, ne’e mak ita tenke rezolve problema 1999 nian”
Mari Alkatiri hateten ema hotu hakarak halo rekonsiliasaun maibe tenke hahu husi uma lisan ida-idak nian laos husi leten mak komanda ba kraik halo rekonsiliasaun.
“Iha ne’e toos nain natar nain feto ho mane sira mai to’o iha ne’e para atu ko’alia ho autoridade tanba sira nia preukupasaun ba rai Naktuka, preukupasaun ida ha’u nia, sira nian no ita nian hotu” dehan Eis-PM Mari Alkatiri ba jornalista sira hafoin remata hasoru malu komunidade natar nain Naktuka iha CCF.
Mari Alkatiri hatutan komunidade toos, natar nain Naktuka la konsege hasoru autoridade sira la simu, parlamentu rasik bankada Fretilin ida rua tan mak simu.
“Sira mai hasoru ha’u hanesan Eis-Primeiro Ministru ita hotu hatene katak ha’u mos fundador RAEOA-ZEESM ha’u prontu simu e uluk ha’u ba iha ne’eba mos sira halo seminariu ida ha’u deklara ha’u nia pozisaun”
Eis-Primeiru Ministru hanesan fundador no lider opozisaun agora nia lao vizita fatin-fatin la’os atu fo sala ema ida, maibe nia lao para prontu atu ajuda problema saida mak los ne’e los no saida mak sala ne’e sala, labele hirus bainhira nia dehan ida ne’e sala ida ne’e los.
“Imi hatene lolos situasaun politika ne’e laos fasil, ba ha’u fo sinal ona katak ha’u prontu atu ajuda. Se mak iha leten tenke hatene katak povu nia preukupasaun saida, e hanoin katak saida mak sinal ke ha’u fo ne’e pozitivu bele simu, ha’u prontu atu ajuda”
Nia esplika ajuda mak atu fo hanoin saida mak direitu ema ida-idak nia (kusta) no saida mak direitu povu nian, saida mak soberania, saida mak halo negosiasaun ba fahe malu buat ruma ne’e oin seluk.
Iha fatin hanesan veteranu Tarcicio da costa reprezenta veteranu hodi hamutuk Komunidade suku Bene Ufe postu administrativu
Nítibe, ne’ebé nain ba area Naktuka aprezenta ba Eis-PM estaka sira harii ona iha sira nia natar laran, tanba halo sira duvida ba estaka refere ne’ebé laiha klarifikasaun klaru ba sira nu’udar rai nain natar nain Naktuka.
“Ha’u hakarak hato’o buat ne’ebe akontese, ita fila fali ba historia Oe-Cusse laos foin mak horseik ka hodibainrua Oe-Cusse uluk no to’o ohin loron Timor-Leste ita ukun an ne’e iha tempu naruk ami hasoru buat barak iha fronteira maibe nunka mosu kona ba fronteira tanba mesak maun alin de’it mak fahe malu tuir prosesu ne’ebe maun alin sira toos nain no kintal,” veteranu Tarcicio aprezenta ba Eis-PM iha sesaun enkontru.
Komunidade sira halao serimonia ritual hotu-hotu iha Naktuka tanba toos, natar ne’e mak sira nia bikan sanan, maibe ohin loron sai problema komunidade sira halo natar iha ameasa nia laran ka la hakmatek. Nune’e komunidade sira nia prezensa iha autoridade no lideransa sira nia fatin atu hamutuk hodi solusiona soberania Timor-Leste iha fronteira Naktuka
