Reportajen Ekipa Neon Metin
Membru Unidade Polisia Fronteira (UPF) nain-sanulu (10) baku lisuk komunidade toos nain no ativista komunitaria Cosmas Olin iha Naktuka, Suku Bene-Ufe, Sub Rejiaun Nitibe no Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse Ambeno (RAEOA), bainhira Cosmas Olin ba haree nia natar iha Soko Naktuka.
Cosmas Olin konta kronologia akontesementu hetan baku hosi membru UPF ba Neon Metin iha 28 Abril 2025. Membru UPF halo agresaun fiziku, baku tebe no ameasa nia ho kilat.
“Porvolta iha 3 oras Lorokrai, iha dia 28 de Abril 2025, ha’u ho objektivu atu ba hare ha’u natar iha Soko, no aproveta ku’u nu’u laloir. Iha momentu ne’e kedas, membru UPF nain-10 halo kapturasaun ba ha’u iha mota laran, no iha momentu ne’e kedas membru UPF nain-10 ne’e halo agresaun fizika hasoru ha’u. Membru UPF nain-10 ne’e ha’u Kunise deit ema nain-3 mak hanesan Edy Mely, Edy Cruz no maun Bana. Liu tiha oras balun sira lori ha’u ba iha postu UPF Usapibaat no iha Postu refere sira kontinua baku, tuku no Basa ha’u,” Cosmas olin konta tuir ba Neon Metin liuhusi via telefone, Tersa 29/04.
Nia haktuir tan, UPF kaptura nia tanba deskonfia nia hanesan intelizen husi nasaun viziñu Indonesia (Oepoli) nian, no baibain fó informasaun ba ema Indonesia sira kona-ba situasaun sira iha Timor-Leste.
“Objektivu husi UPF kaptura no halo agresaun fisika hasoru ha’u tanba sira dehan ha’u hanesan intelizensia husi Oepoli ou ema Indonesia no bainhira sira baku ha’u sira Ko’alia dehan ha’u mak baibain fo Informasaun ba ema Indonesia sira,” nia dehan.
“No iha Momentu ne’e kedas membru UPF ho naran Bana ne’e maka ko’alia ameasa ha’u hodi dehan Kilat nia isin lolon ne’ebe ami Kaer ne’e ami nian no bala musan ne’e maka imi nian no O mangame diak liu ami (UPF) tiru mate O,” Nia kontinua konta tuir kronologia akontesementu.
Bainhira hotu UPF kontinua kontaktu ba Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse Ambeno (RAEOA) hodi tula nia ba iha Oekussi Vila hodi Kumpri detensaun iha sela PNTL RAEOA. Antes halo detensaun sira lori ativista ne’e ba hospital RAEOA hodi halo tratamentu. Oras ne’e dadaun nia sofre hela moras tanba agresaun fiziku ne’ebe akontese.
“Agora ha’u sofre hela moras makas iha ha’u nia knosak sorin los mak senti moras makas, tanba hetan tebe no tuku husi membru UPF,” Nia kontinua konta nia problema ne’ebe nia hasoru.
Bainhira Neon Neon Tenta komfirma ho Komandante PNTL iha RAEOA, Superintendente Asistente Angelo Quelo kona-ba razaun saida maka Polisia kaer sidadaun toos nain Naktuka ne’e, Komandante ne’e hatan Polisia iha kompetensia tomak atu identifika ba sidadaun se de’it bainhira deskonfia, maibé polisia seidauk kaer ema ruma.
“Polisia uza nia knar no kompetensia atu halo identifikasaun ba kualker sidadaun wainhira kuandu polisia rona no diskonfia buat balun, polisia presiza halo justifikasaun katak los ou lae informasaun ne’e. Ne’ebe polisia seidauk kaer ema ruma,” Komandante PNTL Angelo esplika liuhusi via whatsApp.
Komandantae Angelo mos esplika liutan hodi nega katak, polisia UPF la baku Cosmas Olin.
Maski nune’e iha sasin ida ne’ebe lakoi fo sai nia identidade haree ho matan bainhira membru UPF baku Cosmas Olin iha postu UPF nian, no duun katak Cosmas ne’e intelijen.
Koordenador Nasioná organizasaun naun Governamentál (ONG) Rede ba Rai, Hortencio Pedrito Vieira, hateten, Cosmas Olin ativista direitu ba rai nian iha Naktuka. UPF labele halo asaun brutal ba povu nia Timor-Leste rasik no ba ativista nebe luta ba direitus umanus.
“Kilat ne’ebe nia kaer no farda ne’ebe nia hatais ne Povo nian la’os nia privadu. Salario fulan-fulan simu ne Povo nia osan la’os ema ruma nia osan iha Timor ne’e. Povo Naktuka ba hare no tau matan nia natar ne’e normal, sira halo natar iha sira nia rai iha tempu Indonezia kedas,” dehan Koordenador Nasionál Rede ba Rai Pedrito.
Ho problema ida ne’e rede ba rai, kondena makaas aktu brutal ne’ebe maka Unidade Polisia Fronteira (UPF) halo hasoru Cosmas Olin.
“Polisia maka atu garante seguransa ba nia sidadaun sira hotu-hotu la’os Polisia halo fali agresaun hasoru povu. La masuk akal Polisia nain-10 bele ba kroyok ema ida no halo terus ema ne’e,” Koordenador Rede ba Rai ne’e hato’o nia protesta.
Pedrito mos hatutan katak Polisia labele sai fali inimigu ba povo, maibé polisia mak tenke garante sidadaun nia siguransa.
Cosmas Alin mak ativista komunitaria nian ida ne’ebe luta ba komunidade Naktula nia direitu ba rai no natar iha Naktuka. Nia sempre koalia iha media sosial no media online sira kona ba situasaun Naktuka nian. Fulan ida liuba Cosmas Olin hamutuk ho reprezentante komunidade Naktuka balun mai to’o iha Dili hodi koalia ho reprezentante povu nian iha Parlamentu Nasional hodi hato’o problema komunidade nian iha Naktuka. Cosmas Olin mos koalia maka’as no halo protesta hasoru hahalo injustisa ne’ebe governo no polisia Timor-Leste halo iha area fronteira nian.
To’o notisia ne’e hatun, Comas hetan ona liberdade maibe nia telefone sei tahan nafatin iha polisia sein iha razaun ida klaru.
