Home Analisa Tansá Dezenvolvimentu Ne’ebe Lidera hosi Komunidade Funsiona Liu: Lisaun sira hosi Oxfam...

Tansá Dezenvolvimentu Ne’ebe Lidera hosi Komunidade Funsiona Liu: Lisaun sira hosi Oxfam iha Timor-Leste

0
3070

Komunidade foto sira ne'ebe partisipan iha Oxfam iha Timor-Leste nia programa. [Foto: Doc. Oxfam iha Timor-Leste | 23.07.2025]

Hakerek nain Pankaj Anand

Bainhira ha’u hanoin kona-ba mudansa, ha’u imajina ema sira ba hamutuk halibur malu, la hein atu solusaun sira mosu mai de’it. Iha Timor-Leste, nasaun ki’ik ne’ebé harii hikas hafoin luta tinan barak, dezenvolvimentu ne’ebé lidera husi komunidade prova katak progresu loloos hahú husi baze. Oxfam nia serbisu iha Timor-Leste hatudu katak bainhira ita fó kbiit ba lian lokál, sira bele luta hasoru dezigualdade no dezastre sira, ne’e hanesan lisaun ida ba mundu tomak.

Timor-Leste hasoru dezafiu barak ona. Kuaze 70% hosi Timor-Leste nia populasaun moris iha área rurál sira, depende ba agrikultura ho eskala ki’ik. Pobreza ne’ebe jeneralizadu, no mudansa klimátika halo rai-maran, lori inundasaun, no rai-halai ne’ebé afeta maka’as liu ema kbiit la’ek sira. Dala barak feto no ema ho defisinsia hasoru eskluzaun, ho asesu limitadu ba rai, edukasaun, ka foti desizaun sira. Maibé, Oxfam nia aprosimasaun, ne’ebé maka hare liu ba iha lokalizasaun, hatudu oinsá komunidade sira bele lidera sira nia dalan rasik ba oin.

Lokalizasaun signifika fiar komunidade lokál sira atu lori mudansa. Envezde ema li’ur mak impoin planu, Oxfam halo parseria ho organizasaun lokál sira hanesan Rede ba Rai hodi hametin feto sira-nia direitu ba rai. Feto sira, ne’ebé dala barak halo to’os maibé laiha rai, agora bele hato’o sira lian iha desizaun sira, hodi dezafia dezigualdade sira ne’ebé iha. Ha’u hetan inspirasaun hosi istória sira hanesan Josefa nian, ne’ebé, liuhosi grupu sira Oxfam nian Rai-Osan ba Mudansa (ROMANSA), aprende atu poupa, investe, no advokasia ba nia aan rasik. Grupu sira-ne’e la’ós de’it atu buka no rai osan ba sira nia uma-laran; sira hadi’ak sira nia komunidade no hasa’e konfidensia komunidade nian. 

Dezastre sira hanesan teste ida. Timor-Leste nu’udar nasaun sétimu ne’ebé iha tendénsia ba dezastre iha nível mundiál, no mudansa klimátika halo ida-ne’e sai grave liután. Oxfam kolabora ho parseiru lokál sira hodi kria planu dezastre sira iha nivel suku nian. Iha suku ida, Komité Jestaun Dezastre Suku nian, ne’ebé hetan apoiu husi Oxfam, halo mapa ba risku inundasaun no fó treinu ba komunidade sira atu responde. Bainhira inundasaun sira akontese, komunidade la hein—sira atua, salva moris no sasan sira. Ida-ne’e hatudu katak saida mak sei akontese bainhira komunidade sira la’ós de’it simu ajuda maibé lídera rasik sira nia aan ba sira nia reziliénsia rasik.

Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN (Asosiasaun Nasaun sira Sudeste Aziátiku nian) ne’ebé sei akontese iha tempu badak, iha Outubru 2025, amplifika aprosimasaun ida-ne’e. Tama ba ASEAN loke odamatan ba kooperasaun rejionál sira, inklui finansiamentu klimátiku liuhosi inisiativa sira hanesan Fundu Klima Verde. Iha tinan 2019, Timor-Leste hetan millaun $22 hodi harii infraestrutura ne’ebé reziliente ba klima, ida ne’e hatudu oinsá parseria globál sira bele apoia asaun lokál. Bainhira ita aliña ho ASEAN nia objetivu ne’ebe foka ba sustentabilidade, komunidade sira bele asesu ba rekursu sira hodi hametin justisa klimátika, hodi asegura fundu sira to’o ba sira ne’ebé afetadu liu hosi problema ambientál sira, hanesan agrikultór sira no komunidade sira ne’ebe hela besik área kostál tasi-ibun nian ne’ebé mos afetadu husi nivel tasi ne’ebé sa’e makas.

Tanba saida maka ida-ne’e funsiona? Dahuluk, komunidade lokál sira hatene sira nia nesesidade di’ak liu. Sira komprende sira nia rai, kultura, no dezafiu sira iha maneira ne’ebé ema liur la hatene. Oxfam nia papél maka atu habelar lian sira-ne’e, la’ós atu troka. Daruak, projetu sira ne’ebé lidera hosi komunidade dura liu. Bainhira komunidade lokál sira mak sai na’in ba prosesu, sira sei investe aan atu mantein prosesu ne’e kontinua. Iha Timor-Leste, Oxfam nia serbisu ho grupu ema ho defisiénsia sira garante katak ema ho defisiénsia sira hola parte iha foti desizaun ba orsamentu no polítika sira. Ida-ne’e la’ós karidade—maibe ida ne’e justisa, fó fatin ba ema hotu iha meza hodi hato’o sira nia lian.

Iha parte pesoál ida ba ida-ne’e. Bainhira ha’u hanesan foinsa’e ida, iha tempu ne’eba ha’u haree oinsá solusaun sira ne’ebe hato’o hosi leten ba kraik dala-barak iha ha’u nia komunidade rasik la hetan prezensa. Projetu foun ida ne’ebé di’ak sei to’o, maibé la-hó komunidade lokál sira nia prezensa, hanoin no ideia, ida-ne’e ladi’ak. Timor-Leste nia istória fó hanoin mai ha’u katak mudansa sira sai metin liu bainhira harii hosi sira ne’ebé nia serbí. Oxfam nia aprosimasaun la perfeitu, maibé ida-ne’e maka modelu umilidade nian ida—atu hakat ba kotuk hodi husik komunidade sira lidera.

Problema hanesan ne’e la’os de’it akontese iha Timor-Leste. Dezigualdade no dezastre sira ne’e hanesan problema globál ida. Iha 2024, rikusoin bilionáriu nian aumenta ba biliaun $2, enkuantu ema millaun iha mundu mak sofre. Dezenvolvimentu ne’ebé lidera hosi komunidade sai hanesan dalan ida atu halo balansu ba ida-ne’e. Ida ne’e la’ós katak ita la uza ona ita-nia matenek sira, maibé ita hakarak kahur ho matenek lokál. Doadór sira no governu sira tenke muda modelu fundu nian hodi finansia grupu lokál sira diretamente no fiar sira nia prioridade sira. Ida-ne’e signifika finansiamentu fleksivel, la’ós planu sira ne’ebé metin, no rona komunidade sira nia lian, la’ós atu dita fali. Ho ASEAN nia apoiu, Timor-Leste bele lidera iha justisa klimátika, asegura komunidade sira iha rekursu atu adapta no buras.

Timor-Leste nia lisaun sira klaru: fó kbiit ba komunidade sira, no sira sei harii futuru ida ne’ebé funsiona ba ema hotu. Oxfam nia parseria sira hatudu katak bainhira komunidade sira lidera, sira la’ós de’it sobrevive—sira buras. Mai ita foti modelu ida-ne’e hodi lori ba mundu globál, hodi apoia líder lokál sira atu hasoru dezigualdade no dezastre sira. Mundu la presiza tan salvadór sira; ita presiza mak ema hodi rona. 

Hakerek nain: Diretor País Oxfam iha Timor-Leste no bele kontaktu iha pankaja@oxfam.org.au

NO COMMENTS