Hakerek nain Pery Mesquita
Sente estrañu iha loron hirak ne’e, hau nia artigu ida ne’ebe mai husi kontemplasaun naruk no klean tuir hau nia kbiit, publika ho lejítimu iha ajénsia notísia ida, derepente mosu (tomak, la falta vírgula ida) fali iha pájina jornal diariu seluk. Laiha lisensa, esplikasaun mos laek.
Ne’e laos elojia, katak artigu ne’e diak los, no merese divulga luan liu tan, lae! Maibe ne’e kona-ba fronteira profesionalizmu. Kona-ba étika. Liga ho respeita ba serbisu intelektuál.
Hau nia artigu-opiniaun ida ho titulu, “António José Seguro no Sentidu Hakmatek ne’ebe Portugal Hakarak,” publika husi Ajensia Notisia Tatoli (11/2/2026). Liu tiha loron ida (12/2/2026), artigu ne’e mosu toma-tomak iha diáriu Suara Timor Lorosae (STL). Sein notifikasaun. Sein lisensa, ka klarifikasaun.
Durante ne’e barak mak dehan, pratika ida ne’e bai-bain ona iha mundu Jornalistiku Timor-Leste nian, maibe to’o dala ida-ne’e, hau hanoin ita presiza para lai. Laos atu hirus. Maibe atu hanoin didiak, loloos, no klean.
Husi perspetiva direitu autór nian, kestaun ne’e laos komplikadu. Obra eskrita hotu-hotu hetan protesaun legál. Direitu morál husi obra artigu sira refere pertense ba autór. Direitu ekonómiku sira bele hela ho autór, ka transfere ba mídia sira, depende ba kontratu ne’ebe selebra, eskrita ka verbal. Se hau, nu’udar autór, la transfere direitu tomak, entaun lisensa ba re-publikasaun tenki fila mai hau. Karik direitu ekonómiku pertense ba Tatoli nu’udar instituisaun ida, entaun tenki hetan lisensa husi Tatoli. Iha kazu rua ne’e, buat ida mos la muda, STL la prienxe hotu.
Re-publikasaun kompletu STL sein lisensa, ne’e violasaun ida. Laos deit administrativa, maibe mós violasaun ba prinsípiu báziku sira propriedade intelektuál nian. Sita parte balun deit husi hau nia artigu ho atribuisaun klaru, ne’e pratika komún (fair use/fair dealing). Maibe re-publika konteúdu tomak sein lisensa, ne’e hahalok brutal, no violasaun todan iha mundu imprensa.
Laos legalidade deit, maibe mos kestaun étika jornalístiku nian. Artigu-opiniaun, ne’e laos notísia rutina/regular. Opiniaun ne’e espresaun sira husi hanoin pesoál. Lori ema nia pozisaun, interpretasaun sira, no mós risku ba reputasaun. Bainhira ita muda artigu-opiniaun ida toma-tomak husi mídia ida ba mídia seluk, sein komunika ba autór, entaun kontrolu ba kontestu editoriál nian lakon tiha ona. Hakerek nain lahatene ona, oinsá nia obra ne’e hatuur loloos iha enkuadramentu ida oinsa? No iha ajenda editorial saida?
Tuir hau nia kuinesimentu ne’ebe “mukit” oan ne’e, etika jornalístiku ne’e hamrik iha baze fundamentu tolu: respeitu ba obra sira, transparénsia, no responsabilidade editoriál. Tanba ne’e, wainhira ema ida, ka parte ruma, foti no re-publika ema seluk nia artigu kompletu, sein lisensa, ne’e signifika sira estraga baze fundamentu tolu ne’e hotu kedas. Nu’udar eskritor, hau nia naran STL sita nafatin duni (inklui foto). Maibe, étika ne’e la para deit iha sita ema nia naran. Étika, koalia mós kona-ba prosesu.
Ita moris iha Timor-Leste, rai ne’e kiik. Ekosistema mídia nian mós ki’ik. Jornalista sira koñese malu. Editór sira hasoru malu bei-beik, fasil. Tanba buat sira ki’ik-ki’ik ne’e mak tuir loloos fasil los ba ita atu kumpri padraun profisionál sira. Maibe, hetok ho espasu ki’ik ne’e mak ita permisivu ba violasaun grave sira hanesan buat laek ida, aseitavel, taken for granted deit.
Espresaun hirak tuir mai ne’e: “Ho mídia lokal sira ita seidauk iha akordu formal ruma, maibe materia nebe publika iha TATOLI, sira durante ne’e foti hela”, ka, espresaun ida ne’e, “Laiha akordu Maun, baibain tiha ona. Importante tenki sita fontes.” Ne’e mak toman at sira, ne’ebe sei normaliza neglizensia sira ba prosedimentu formal iha pratika jornalistiku nian. Neneik, bebeik, no sei estraga hotu.
Iha rai ki’ik hanesan ita ne’e, instituisaun imprensa nia reputasaun vulneravel hela. Tanba, bainhira konfiansa públiku “nakfera,” no sira la fiar ona imprensa, nia impaktu sei hadaet lalais ba buat barak. Publiku sei la fiar, no la fihir ona mídia. Instituisaun mídia sira mos la fiar malu, diskumfia no hafuhu malu. Laiha ida mak hetan benefísiu.
Impaktu husi STL nia hahalok la para to’o iha hakerek-nain deit. Ba Tatoli, aktus ne’e bele sobu Tatoli nia autoridade redasaun, no kompetensia editorial. Ba STL rasik, nia bele infrenta risku bot ba nia kredibilidade profisionál. Ba imprensa Timor-Leste tomak, pratika ida ne’e kontinua hatu’ur no hametin liu tan presedente, katak artigu-opiniaun sira iha kualker mídia, ita bele foti no re-publika ho avontade, tanba “kontente ne’e ita mak kria,” regras laiha!
Hahalok sira ne’e simplesmente violasaun tékniku ida? Lae. Ida ne’e problema bo’ot ida liga ho kultura profisionál. Violasaun tékniku sira ita bele hadiak ho korije lalais. Maibe, kultura ne’ebe longgra ba ábitu husu lisensa ne’e, sei hahoris jerasaun jornalista sira ne’ebe la sensivel ba autór sira nia direitu.
Postura étika ne’ebe komunidade jornalistiku iha ita nia rai tenki adopta, ne’e simples hela. Molok atu re-publika ema nia obra, editór sira kontaktu uluk obra nain/autór. Se obra ne’e orijin husi ajénsia notísia ida, entaun komunika institusionálmente. Se hakarak divulga luan liu tan ema nia obra ruma, tenki selebra akordu sindikasaun. Sita ho klaru/franka, katak artigu ne’e re-publika ho lisensa husi autór ka mídia orijen. Nakaloke. Mos no loloos. La susar. Presiza deit vontade diak.
Ajénsia Notisia ho nia Dilema
Hanoin kona-ba ajénsia notísia sala kedas husi inísiu. Ita kompara nia hanesan ho jornál sira, realidade hatudu lae. Diariu jornál nu’udar etalase informasaun, enkuantu ajénsia notísia maka dapur ida, laos deit publika, nia mos produz, no distribui informasaun bruto sira. Iha kontestu ida ne’e ita koko intende Ajénsia Tatoli I.P. nia pozisaun loloos.
Internasionalmente, ajénsia notísia sira hanesan Reuters ka Agence France-Presse (AFP) la moris husi karidade, ka subvensaun publiku. Sira sobrevive, no buras husi lisensa no kontratu sindikasaun sira. Iha limitasaun, insentivu no obriga atribuisaun ba sira nia produtu. Laiha sistema ida “bon lai, depois mak selu.”
Entaun oinsá ho Tatoli iha ne’e? Loos duni, ne’e Institutu Publiku (IP). Maibe la signifika nia konteudu tomak, nia obra jornalistiku sira hotu ne’e sai propriedade publiku sein barreira. Direitu autór no direitu distribuisaun tenki aplika nafatin. Se fó asesu gratuita, Tatoli tenki esklarese ho klaru, eskritamente iha polítika editoriál ida franka. Se la nune’e, re-publikasaun sira hotu, tenki iha Tatoli nia permisaun ofisial, minimu tenki iha komunikasaun, no atribuisaun klaru.
Iha nasaun sub-dezenvolvidu sira, iha ipóteze ne’ebé longgra, katak estadu nia propriedade ema hotu bele uza ho avontade, sein regras. Ne’e la los. Mezmu Ajénsia notísia estadu nian ba mós, nafatin tenki iha politika editoriál, no kontrolu distribuisaun. Se la nune’e, instituisaun ne’e eziste hodi halo saida?
Importante mós atu distinge entre notísia rutina/regular no opiniaun. Notísia ne’e faktuál, serbisu jornalistiku loroloron nian, no espalla lalais. Maibé iha prátika formal, ida-ne’e tenki regula iha kuadru lisensa, ka akordu sindikasaun ida rigor.
La hanesan ho opiniaun. Nia laos deit informasaun, maibe obra intelektuál pesoál, ho direitu morál ba autór, no iha mos direitu ekonómiku. Se opiniaun ida publika hosi Tatoli, no ikus mai mídia seluk foti/adopta, sein komunika ho Tatoli ka autór obra, ne’e laos meramente kestaun tékniku deit, maibe étika, no étika ne’e maka dominiu ida fundamentál liu.
STL porizemplu, foti materia informasaun ida hosi Tatoli sein notifika, nia problema ne’e laos ona sé maka forte ka fraku. Maibe, padraun profisionál. Tanba Tatoli maka ajénsia notísia nasionál, nune’e nia mak tenki implementa padraun sira aas liu. Hatudu katak Tatoli mak “fukun” ba informasaun ofisial, ne’ebe lejitimu. Se fukun ne’e ema bele fokit, ka kore arbiru, konforme sira nia gostu deit, Tatoli nia autoridade monu. Ne’e laos deit kestaun artigu oan ida, maibe kultura mídia. Se polítika editorial la klaru, grey area área sira mos luan.
Ita seidauk hatene politika editorial Tatoli dehan saida. Maibe Tatoli presiza hatuur loloos pozisaun: nia konteúdu sira livre ba asesu, lisensadu, baze ba pedidu, ka akordu sindikasaun ruma. Mídia sira seluk mós presiza dezenvolve ábitua foun: komunika, molok uza ema nia obra.
Tatoli mak fukun ba distribuisaun, maibé la signifika nia bele moris konforme hakarak, tanba hetan subvensaun publiku husi Governu, depois bainhira mak atu buras no sobrevive hanesan sira seluk iha rai liur ne’eba.
Solusaun saida ba mídia iha Timor-Leste?
Primeiru, Konsellu Redasaun hotu-hotu presiza iha matadalan/giaun internu, kona-ba re-utilizasaun konteudu husi mídia rasik no mos mídia seluk nian. Laos pratika verbál deit, maibe regra eskrita. Sigundu, Asosiasaun Mídia sira ka Konsellu Imprensa (KI), presiza haburas kuñesimentu komúm kona-ba padraun sindikasaun no atribuisaun nian liga ho kontestu ida ne’e, no mos asuntu relevane sira seluk ne’ebe iha urjensia.
Terseiru, nu’udar ajénsia notisia nasional, Tatoli tenki hatuur loloos nia pozisaun. Oinsa asesu ba nia konteúdu sira, livre ka restritu, lisensadu, baze ba pedidu ka akordu sindikasaun ruma.
Kuartu, presiza akordu ida klaru entre eskritor ho mídia sira, nune’e bele halakon tiha grey area sira ne’ebe livre ba interpretasaun. Kintu, kapasitasaun jornalizmu nian, tantu formasaun formál no editoriál, tenki koloka direitu autór nian nu’udar parte ida husi integridade profisionál, laos deit materiál legál.
Imprensa laos deit kona-ba liberdade espresaun. Maibe, respeitu ema seluk nia direitu mos. Liberdade sein étika, sei nakfilak ba aktus barbarian sira falun-an ho “manta” profisionalizmu.
Hau la haree kestaun ne’e nu’udar atake pesoál ida. Maibe nu’udar xamada ki’ik ba hafanu ita hotu. Alerta, katak ita presiza hametin baze étika sira molok “sama ain” iha “edifísiu” imprensa ida luxu no magnifiku.
Se hakarak mídia Timor-Leste hetan respeitu iha rejiaun, komunidade media sira, ita tenki hahú ho etapa ida simples liu: komunika, lisensa molok publika, no kontinua obsede ba métodu no prosedimentu sira jornalistiku nian.
Bill Kovach, eskritor ida mos ba livru The Elements of Journalism, subliña bebeik iha nia diskursu sira kona-ba jornalismu, nia dehan, “Without credibility, journalism has no future.”
Dalaruma Kovach atu dehan, kredibilidade ne’e mai husi integridade. Integridade moris husi hahalok respeitu ba faktu sira, no liu-liu respeitu ba ema seluk nia obra.
Dalaruma nune’e, hau hanesan interpreta, ba los, mai los deit. Bele la los.
* Artigu ne’e espresaun husi preokupasaun pesoál, la reprezenta ema ka instituisaun ruma.
* Eis-Membru Aliansi Jurnalis Independen, Yogyakarta. Agora hela iha Dili.
