Reportazen Zevonia Vieira
“Bee la mai, entaun ami ba kuru dook iha liu Waibetu se lae iha Waisegu ne’e iha Ai-laran La’o dook ne’e tempu bailoron, udan mós hanesan”. Julieta
Kuaze oras tolu hodi hakat husi Postu Administrativu Baguia, Munisipiu Baucau hodi to’o iha Aldeia Asafa-Da’e, Suku Loi-Ulu, Postu Administrativu Watucarbau, Munisipiu Viqueque, ho estrada kondisaun la diak, no fo risku ba transporte bele hetan dezastre ou aat, konsege duni to’o iha aldeia Asafa Dae. rai fresku no bokong tanba udan tun bebeik, halo sente rai buras haleu ho ai-laran tuan sira.
Hateke ba dalan ninin sira, komunidade feto, mane, joven no labarik sira halo movementu la’o ain ba mai, balun ba kuru bee, balun hulan ai, modo no balun tur iha uma oin hodi dada lia.
Rai ne’e sente duni nia fresku, dok husi polusaun no barullu, ema idak-idak hala’o nia atividade. Iha lidun ida, hare inan feto ida tutur hela jerigen, hodi hakat ba ai-laran, bainhira hateke besik, nia hatuur nia jerigen hodi kuru bee moos iha tanki bee, ne’ebe prepara husi governu, bainhira hau sura jerigen iha 7 no balde ida hodi aproveita fase ropa foer ne’ebe nia lori husi nia uma.
Jornalista Neon Metin hakat neneik tesik ba ai-laran, hodi dadalia bainhira hasé malu, inan feto ne’e hamnasa ho moe, tanba karik foin premeira vez hasoru malu. Bainhira hasé malu, nia kontinua fase nia ropa.
Nia mak Juleita da Costa, idade 40, lor-loron tenke leba jerigen sira no ropa foer hodi hakat ba bee fatin públiku, hodi kuru bee moos no fase ropa.
Ba Neon Metin Julieta ho koalia neneik hateten iha nee lor-loron tenke leba jerigen no ropa foer sira hodi mai fase iha ne’e, tanba ami la asesu bee moos.
Julieta kontinua solur nia ropa ne’ebe nia tau ona omu, dalaruma hateke mai no dehan bee iha nee susar, tenke ba mota bainhira bai loron mai.
“Bee la mai, entaun ami ba kuru dook iha liu Waibetu se lae iha Waisegu ne’e iha Ai-laran La’o dook ne’e tempu bailoron, udan mós hanesan”, tenik Julieta ba Neon Metin, 24/05/2022.
Julieta nia ibun mean tanba lor-loron nia toman ona mama malus, iha atividade saida deit, Julieta gosta mama tanba ida nee hanesan ona tradisaun ba nia an. Ida ne’e laos akontese ba Julieta deit, ba inan feton sira seluk iha area rural, hatoman an ho mama malus, bainhira la mama, sira sente menus buat ruma iha sira nia moris.
Nia haktuir nu’dar feto sente koleng tanba lor-loron tenke lao dok hodi kuru bee, “triste tebes tanba la’o dook ba kuru bee. Biasa hau ho hau nia katuas-oanno oan sira. ami la’o hamutuk ba kuru bee, ho jerigen, balde tutur ida ne’e mak hodi sa’e rai lolon”.
Tanba nesesidade uma laran, lor-loron tuku 07:00 dader tenke lao ona ba kuru bee bele lao to’o kilo 2 hodi hakat ba mota, no tuku 09:00 dader fila fali mai uma. Sira hasai tempu oras 2 hodi ba kuru bee.
Bainhira fatin ida la asesu bee moos, bele tama kategoria fatin izoladu, tanba sira labele hetan direitu tuir Konstituisaun.
Julieta informa katak la asesu bee iha tempu Indonesia kedas, no iha tempu ukun an, governu mai hare ona no monta duni bee, maibé la monta iha komunidade nia uma, monta iha fatin dok, komunidade hotu tenke lao ain hulan balde sira hodi mai kuru bee.
Bainhira dadalia hotu Julieta tutur balde no jerigen sira, hodi hakat neneik sai husi bee fatin, hodi hakat fila ba nia uma

Iha fatin hanesan komunidade iha Asafa Dae, Delfin Gomes da Silva Verdial, idade 32 mos hateten ba Neon Metin katak komunidade iha nee susar asesu bee moos, tenke lao ain ho distánsia kilómetru 2, hodi ba kuru iha Wailara parte besik Irabere iha ai-laran.
“Feto mane ba kuru iha ne’eba, kadavéz hetan problema barak, ami sente la seguru wainhira situasaun ne’ebé halo labele ba kuru, no iha tempu bai loron bee moos laiha”, dehan Delfin.
Iha situasaun ne’ebe komunidade sira hasoru, hatudu katak komunidade iha area rural sei kontinua moris mukit tanba seidauk asesu bee moos nu’dar direitu prinsipál iha ita nia moris. Iha eleisaun partidu sira hato’o promesas oin-oin, hodi bele hetan fiar hosi votus, maibé lian nebe sira hato’o hanesan anin deit, tanba tinan 20 ona komunidade sira sei halerik ba bee moos.









