Reportajen Adroaldo “Saretukau”
Hera rai-henek mutin iha kedas estrada boot ibun mak besik área protejidu ai-parapa, lixu ho tipu oi-oin mak soe iha fatin ne’eba, ema ida-idak lori sira-nia kareta soe iha ne’eba, komunidade mak hela besik lahatene sé mak soe.
Paulina da Costa do Rosário, komunidade ida mak hela besik hato’o, “biasa kareta mak para, para iha ne’eba maibé ami lahatene sé mak soe.” Konabá Saneamentu ba tula ka lae? nia hatete “iha ne’e kareta mai foti lixu ha’u seidauk pernah haree.” Dehan Paulina, iha Hera rai-henek mutin, Segunda-feira, 09/03.
Sira-nia lixu, sira halibur hamutuk depois mak sira sunu de’it, tanba sira hela dook hosi fatin-lixu.
“Ne’e la’os ema Hera mak mai soe iha ne’e, kayaknya ema seluk. Tanba biasa ba ne’e, ema oin foun de’it ho kareta tula fakar iha ne’eba.” Paulina dehan.
Xefe Suku Hera Antuninho Marques da Silva, hatete,
“Lixu ne’ebé iha rai-henek mutin ne’e la’os komunidade suku Hera mak soe, dala ruma komunidade balu hosi Dili, atu ultrapasa ba Baukau, Viqueque ka Manatuto, entaun lixu ne’e sira fakar iha ne’eba, dala ruma sira mai hosi Baukau ka parte lorosa’e nian mai, dala ruma lixu ne’e sira mai soe iha ne’eba.”
Autoridade Suku Hera, kopera ona ho servisu Saneamentu hodi ra’ut lixu refere, no destaka hela funsionáriu SEATOU kontrala ba fatin ne’e. Saneamentu sira baibain ba ra’ut dala ida ka dala rua kada semana.
“Hera rasik ita seidauk iha fatin lixu, tanba komunidade iha ne’e maioria sira iha to’os rasik, fo’er sira ne’e tau iha to’os laran, dala ruma sira sunu de’it, tanba ne’e mak keta hanoin komunidade Hera mak ba soe iha ne’eba, ne’e lae!” Dehan nia iha nia knaar fatin Hera, 12/03.
Lixu rai-henek mutin rasik ema soe kleur ona, no baibain sira soe uza tempu kalan. “Derepente dadersan, ita kuandu ba fali, lixu nakonu. Fatin ne’eba laiha autorizasaun atu soe fo’er iha ne’eba, tanba fatin ne’eba la’os fatin-lixu.” Nia haktuir.
Lideransa Konunitáriu ne’e hatete, iha tinan 2019, sira tau ona sinais labele soe fo’er arbiru maibé até agora estraga ema soe nafatin.
“Ita lahatene tanba fatin ne’eba la’os fatin-lixu, dala ruma komunidade sira mai hanoin fatin ne’e mamuk hela, sira hakarak aproveita opportunidade para soe.”
Sorin seluk komunidade Hera, Alexandre Pires nu’udar negosiante ikan mak baibain fa’an ikan iha Hera rai-henek mutin ba Neon Metin hatete, “kadan ema so’e iha ne’eba (Hera rai-henek mutin) ita la haree tan”. konabá fatin-lixu ne’ebé besik sira, nia hatete, “biasa ema ida-idak halibur iha sira-nia fatin mak sunu de’it, fatin-lixu governu tau laiha.”
Nia hatutan, iha tempu udan uinhira mota tuun komunidade sira aproveita hodi soe tuir mota de’it.
“Governu de’it la tau (fatin-lixu) ne’e, tau mak ita soe ga. Buat ne’e, Xefe Aldeia sira kuandu haree ema soe arbiru, fatin-lixu laiha nia mak hato’o ba governu.” Nia dehan.
Nune’e mos komunidade Beraka, Nilton Viegas hela besik lixu barak mak soe iha fatin refere hato’o katak,
“Sira mai so’e, na’in sunu rasik, agora laiha. Ho sira-nia kareta privadu, ho kareta Gran Max.”
Nia hatete, ema sira ne’ebé soe ne’e balu hosi Hera, maibé sira ne’ebé iha transporte ne’e. “Sira so’e mak hanesan hudi kanotak, akar sira ne’e, sira biasa mai soe iha ne’e (Hera rai henek mutin)”
Nia hatete antes saneamentu tula fo’er sira ne’e maibé agora laiha ona. Lixu hirak ne’e kleur ona, Nelson dehan.
Konabá atu konstroi fatin-lixu, nia husu ba autoridade lokal sira mak tenki responsabiliza hodi hato’o ba Ministériu relevante.
Tuir Nelson, antes taka ona sinais labele so’e fo’er arbiru maibé la kleur de’it fulan ida de’it ema sira hahú soe fila-fali.
Tuir observasaun, lixu ne’ebé besik área protejidu ai-parapa Hera, anin huu lixu balun tama ba ai-parapa. Nune’e mos transporte sira halai ba mai, halo lixu sira namkari ba mai.
