Reportajen David da Costa
Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão ohin hala’o viajen ofisiál ba Russia atu partisipa iha Summit Asosiasaun Nasaun Sira iha Sudeste Aziátiku, (ASEAN) iha Russia 2026 ne’ebe sei realiza iha Kazan durante loron tolu, hahú hosi 17 to’o 19 Juñu 2026. Partisipasaun Timor-Leste iha fórum internasionál ne’e reflete kompromisu Governu atu hametin relasaun diplomátika, promove kooperasaun ekonómika no apoiu prosesu integrasaun rejionál iha ASEAN.
Iha komunikadu Imprensa ne’ebe Neon Metin Aasesu husi Media Gabanete Primeiru Ministru ohin katak, iha eventu ne’e, PM Xanana sei hamutuk ho líder sira hosi nasaun membru Asosiasaun Nasaun Sira iha Sudeste Aziátiku, (ASEAN) no Prezidente Vladimir Putin atu diskute relasaun no kooperasaun entre ASEAN no Russia.
Summit ASEAN–Russia konsidera nu’udar plataforma importante atu hametin amizade, diálogu polítiku no kooperasaun ekonómika entre rejiaun Sudeste Ázia no Russia. Iha enkontru ne’e, líder sira sei aborda asuntu importante sira hanesan seguransa rejionál no global, investimentu no komérsiu, enerjia, edukasaun, teknolojia, saúde públika, konektividade, infraestrutura no troka kultura.
“Objetivu prinsipál hosi summit ne’e atu reforsa relasaun diplomátika entre ASEAN no Russia, promove kresimentu ekonómiku hamutuk no kontribui ba manutensaun páz no estabilidade iha rejiaun,” hatete iha komunikadu Imprensa ne’ebe Neon Metin Asesu Segunda 15/06.
Ba Timor-Leste, ASEAN kontinua sai plataforma estratéjika atu hasa’e ekonomia, dezenvolve kapasidade nasionál, hametin relasaun internasionál no asegura dezenvolvimentu sustentável. Maski Timor-Leste kontinua integra-an iha atividade no diskusaun rejionál sira ASEAN nian hanesan parte hosi prosesu adezaun totál.
Durante summit ne’e, sei realiza mós sesaun painél no meza-redonda sira ne’ebe diskute parseria entre ASEAN no Eurasian Economic Union, inklui kriasaun espasu komérsiu no investimentu komún, kuidadu saúde, kooperasaun enerjia no indústria, dezenvolvimentu dijitál, inteligénsia artifisiál (AI), seguransa ai-han, no konektividade transporte no lojístika.
Integrasaun iha Eurasia sai mós tema importante iha fórum ne’e. Prosesu ne’e involve esforsu nasaun sira iha Europa no Ázia atu hametin kooperasaun ekonomia, polítika, seguransa no infraestrutura. Organizasaun sira hanesan Eurasian Economic Union, Shanghai Cooperation Organisation no Belt and Road Initiative konsidera nu’udar ezemplu importante hosi integrasaun rejionál ne’ebe promove komérsiu, investimentu, konektividade no estabilidade.
Governu Timor-Leste haree esperiénsia integrasaun Eurasia nu’udar referénsia importante ba prosesu integrasaun rejionál iha ASEAN, liu-liu atu reforsa kooperasaun ekonómika no dezenvolvimentu nasionál.