Home Notisia UNICEF: Labarik Timor-Leste Hasoru Risku Klimátiku Aas, Presiza Asaun Urjente

UNICEF: Labarik Timor-Leste Hasoru Risku Klimátiku Aas, Presiza Asaun Urjente

0
228

Photo credit: UNICEF Timor-Leste/2026/hill

Reportajen David da Costa

Fundu Nasoens Unidas ba Labarik Sira (UNICEF-Sigla Inglês) alerta la iha área ida iha Timor-Leste ne’ebé livre husi impaktu mudansa klimátika, no situasaun ne’e tau labarik sira iha Timor risku aas ba problema saúde, interrupsaun edukasaun no inseguransa ai-han. Iha relatóriu globál foun ida ne’ebé lansa ohin husi UNICEF bolu asaun urjente atu hamenus risku klimátiku no asegura futuru di’ak ba labarik Timor-Leste.

Iha komunikadu Ofisial ne’ebe Neon Metin asesu ohin katak, tuir relatóriu foun UNICEF nian ne’ebe ohin lansa ne’e, kuaze metade husi labarik sira iha mundu, ka biliaun 1.1, agora iha ona perigu tolu husi klimátiku ne’ebe ameasa sira nia saúde, edukasaun no sobrevivénsia. Kuaze labarik hotu iha mundu hasoru perigu klimátiku ida ne’e, maibé liu tokon 4 bele hasoru ameasa neen.

Relatoriu Risku Klimatika ba Labarik (sigla Inglês: CCRR) 2026 uza dadus foun ne’ebe disponivel hodi halo mapa ba labarik sira nia espozisaun ba perigu boot ualu husi klimátiku, inklui bailoron naruk, manas maka’as, anin fuik, inundasaun no anin fuik tropikal, no hatudu iha ne’ebe no oinsá risku sira ne’e estraga servisu esensiál sira hanesan saúde, edukasaun, bee no saneamentu.

“Labarik sira nia moris kontinua ameasadu tanba impaktu husi manas makaas, ahi-fuik, bailoron naruk no inundasaun. Metade husi total labarik iha mundu agora moris ho ameasa tolu husi klimátika ne’ebe forma sira-nia moris lor-loron,” hateten Diretora Ezekutiva UNICEF, Catherine Russell iha komunikadu Imprensa ne’ebe neon metin asesu husi media UNICEF, Kuarta 17/06.

Iha Timor-Leste, estadu ida iha illa kiik ida ne’ebe sei dezenvolve aan hela ne’ebe sei dook husi atensaun globál, labarik sira hasoru risku ba manas makaas no bailoron-naruk alem de anin-fuik tropikal ne’ebe universál, signifika katak xoke klimátiku bele estraga nasaun tomak. Ida ne’e bele estraga eskola, servisu saúde, no asesu ba bee no ai-han ne’ebe seguru.

“Iha Timor-Leste, xoke klimátiku afeta labarik sira nia asesu ba edukasaun, kuidadu saúde, bee no ai-han iha nasaun laran tomak. La iha área ne’ebe mak livre husi impaktu klimátiku, labarik-sira hasoru risku aas ne’ebe presiza asaun urjente,” dehan Reprezentante UNICEF Timor-Leste Patrizia DiGiovanni. 

Nia subliña “Tanba iha relatoriu ida ne’e, hamutuk ho Timor-Leste nia Indise Risku Klimatika ba labarik sira ba Jestaun Risku Dezastre, sei ajuda ita atu diriji apoiu ba alvu iha fatin ne’ebe presiza liu. Ita tenke atua agora atu hamenus emisaun, hametin servisu reziliente-sira, fó ekipamentu ba foin-sa’e sira atu forma sira nia futuru no asegura labarik-sira iha asesu tomak ba sira-nia direitu”.

Ho kobertura limitadu ba asistensia sosiál esensiál sira no limitasaun estruturál signifikante sira, ne’ebe liga ho jeografia no izolasaun, labarik sira sai vulneravel liu-liu bainhira perigu sira akontese, tanba iha área uitoan de’it ne’ebe mak la afetadu atu absorve ka responde ba impaktu. Iha relatóriu ne’e subliña katak vulnerabilidade la’os de’it afeta husi espozisaun ba perigu sira, maibé mós husi lacuna sira iha servisu krítiku sira ne’ebe labarik sira depende ba, atu sobrevive no rekupera.

UNICEF Timor-Leste no Sentru Satélite ONU nian parseria hela atu dezenvolve Indise Risku Klimátika Labarik ba Jestaun Risku Dezastre (sigla Inglês: CCRI-DRM) foka ba Timor-Leste, ne’ebe sei lansa iha semana hirak tuir mai.

Instrumentu ida ne’e adapta análize globál ba kontestu nasionál hodi identifika labarik sira ne’ebe iha risku boot-liu iha sira nia moris, perigu sira ne’ebe sira hasoru, no kontribuisaun fundamentál ba vulnerabilidade iha setór hotu-hotu. Ninia objetivu mak atu apoia polítika klimátika ne’ebe forte liu, foka ba labarik, programa informadu kona-ba risku, no preparasaun ne’ebe efetivu liu.

Se la iha asaun urjente atu hamenus emisaun no investe iha adaptasaun klimátika, perigu husi klimátiku sei akontese beibeik no grave liu, hodi tau estragu boot liu ba sistema no ameasa labarik sira nia moris di’ak iha mundu tomak.

Tanba ne’e, atu proteje labarik sira nia direitu husi ameasa klimátika no adapta ba mudansa ambientál ne’ebe aumenta, UNICEF husu ba governu, empreza no autór relevante sira atu redús emisaun no foti asaun ne’ebe ambisiozu hodi halo tuir kompromisu internasionál sira ne’ebe eziste, bazeia ba siénsia ne’ebe di’ak liu, inklui faze urjente husi kombustivel fosil no tranzisaun ida ne’ebe justu ba enerjia renovavel.

No proteje labarik sira liuhosi adaptasaun klimátika inkluziva, redusaun risku dezastre, no resposta ba lakon no estragus ne’ebe fó prioridade ba reziliensia servisu sosiál sira, asegura katak labarik no asistensia ba labarik krítiku sira integra mós iha planu adaptasaun nasionál, estratéjia setór, governasaun risku dezastre, preparasaun, no planu ba resposta. 

Ida ne’e inklui, pur ezemplu, dezenvolve fasilidade aprendizajen ne’ebe seguru no verde, no fasilidade saúde reziliente ba klima, asegura seguransa ai-han ba labarik-sira, halo sistema avizu sedu kona-ba perigu oi-oin ne’ebe mak efetivu ba labarik sira no asesivel ba asistensia sira ne’ebe sira depende ba, no haforsa efisiénsia servisu bee no saneamentu, no mós sistema protesaun sosiál ne’ebe responsivu ba xoke.

Atu haforsa labarik no foinsa’e sira atu partisipa ho signifikativu iha asaun klimátika liuhusi investe iha edukasaun klimátika, koñesimentu no abilidade, no liuhusi haforsa kapasidade husi ema ne’ebe foti desizaun no peritu sira, atu respeita direitu labarik sira nian hodi rona ba labarik sira, liberdade espresaun, no partisipasaun iha desizaun sira ne’ebe afeta sira-nia moris.

UNICEF husu ba governu, parseiru no setór privadu sira atu proteje labarik sira liuhusi adaptasaun klimátika inkluziva no servisu sosiál reziliente sira, hamenus emisaun sira tuir kompromisu globál sira, no fó kbiit ba labarik no foin-sa’e sira atu partisipa iha asaun klimátika. Haforsa sistema ohin loron mak importante tebes atu proteje labarik-sira husi eskala risku klimátiku no asegura sira-nia futuru.

NO COMMENTS