Reportajen David Costa Gusmao
iha Ambitu komemorasaun loron proklamasaun indepedensia Timor-Leste ba dala-47, ne’ebé mak komemora iha Munisipiu Manatutu, Prezidente Republika (PR), Dr. José Ramos Horta, Dehan enkuantu Timor-Leste selebra nia Loron Nasionál Independénsia ba dala-47, sei ko’alia liu kona-ba Estadu husi Timor-Leste nia Justisa, nu’udár pilár ka ai-riin bo´ot ida husi Timor nia Demokrasia no Estadu.
“Ohin, iha ha’u-nia diskursu públiku ba dahuluk, enkuantu ita selebra ita-nia Loron Nasionál Independénsia, ha’u sei ko’alia liu kona-ba Estadu husi ita-nia Justisa, nu’udár pilár ka ai-riin bo´ot ida husi ita-nia Demokrasia no Estadu,” hateten PR Ramos iha Komunikadu Imprensa, ne’ebé Neon Metin asesu husi Palasiu prezidensiál Bairo-pite, Segunda 28/11.
Timor-Leste ohin tinan hatnulu-resin hitu, bainhira iha loron-manas okos ema lubun bo´ot ida halibur malu iha sentru Dili. Kareta ida to’o mai no Timor-Leste nia Primeiru Prezidente, Francisco Xavier do Amaral, tun no hakat liu ba eskada iha odamatan bo´ot Palásiu Governu. Iha meza ki’ik ida hatuur hela iha-ne’ebá no iha nia leten tau textu Deklarasaun Unilaterál Independénsia. Iha momentu ida ne’ebé solene no istóriku tebes, Prezidente Francisco Xavier do Amaral lee deklarasaun badak ne’e hodi proklama loron moris Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian.
“Kalohan nakukun funu nian taka metin hela iha ami-nia leten no, ambiente altura ne’ebá todan la halimar. Minutu lima molok oras tuku neen loraik iha loron ne’ebá, tinan haatnulu resin hitu liubá, ita tesi kotu tiha husar-talin ne’ebé durante tinan atus-ba-atus kesi hamutuk ita-nia povu rua, povu Lorosa’e, Avó Lafaek nia desendente asua’in sira, ho povu aten-brani Portugés, ema mesak aventureirus, navegadores, komersiantes no misionárius ne’ebé ba dahuluk tama mai husi rai Lifau iha tinan 1515. Liu tiha tinan 500 sira marka sira-nia prezensa iha ita-nia leet, ita hatún bandeira Portugal nian ho solenidade bo´ot. Maski tempu ne’ebá ami hotu sei joven hela no la iha esperiénsia, ho ami nia fuan mós moras la halimar tanba autoridade koloniál sira husik mesak hela ita, ami konsege hatudu ami-nia maturidade hodi rai didi’ak nafatin bandeira Portugal nian hamutuk ho ami-nian rasik,” nia espresa.
Nia haktuir, tanba sá mak sira hakarak tebetebes harii Repúblika Demokrátika? Karik ne’e hanesan de’it liafuan mamuk ne’ebé sira uza maski la hako´ak metin nia ideiais ho nia espíritu? Ka Avo Xavier, Nicolau Lobato ho sira seluk fiar tebes duni katak Timor-Leste tenke harii Estadu ida ne’ebé justu no demokrátiku? No sir rasik mak hakarak atu liafuan hirak-ne’e lalika iha signifikadu espesiál?
Avo Xavi, Nicolau Lobato ho sira hotu fiar metin no ohin-loron mós sei fiar nafatin katak povu Timor iha nia misaun ida ne’ebé hatuur metin iha espíritu demokrátiku ida ne’ebé Timor-Leste tenke harii metin iha sékulu 21.
“Fundadór sira nasaun ne’e nian hatene katak ita tenke matan moris no neon na’in nafatin hodi servisu hamutuk harii ita-nia kultura espesiál, ne’ebé bazeia iha espíritu unidade hodi buka nafatin alkansa no reafirma igualdade, direitu ba edukasaun, ba servisu no ezersísiu direitus polítikus. Vokasaun ho misaun espesiál povu Timor tomak nian iha mundu rekuñese pluralidade relijiaun, liberdade pensamentu ho ekspresaun hanesan pilares Estadu no Nasaun ne’e nian,” tenik nia.
Tanba ne’e, Avo Xavier, Nicolau Lobato ho Avo Nana hamutuk ho líder sira seluk mesak ema internationalistas. Sira la fiar katak Timor-Leste bele izola an ka moris ketak iha mundu ne’e.
