Home Notisia Horta: Loron 28 Novembru Povu Hakarak nia Governu Bele Proteje nia Liberdade...

Horta: Loron 28 Novembru Povu Hakarak nia Governu Bele Proteje nia Liberdade iha Aspetu Hotu

203
0
Prezidente Ramos Horta kaer liman ho inan feton sira iha loron proklamasaun independensia iha Manatuto. [Foto: Media PR | 28.11.2022]

Reportajen David Costa Gusmao

iha Ambitu komemorasaun loron proklamasaun indepedensia Timor-Leste ba dala-47, ne’ebé mak komemora iha Munisipiu Manatutu, Prezidente Republika (PR) José Ramos Horta hateten, loron 28 Novembru la marka de’it loron ida ne’ebé povu Tiimor tomak hakarak deklara nia independénsia, maibé loron 28 Novembru marka mós loron ida ne’ebé povu Timor hakarak deklara nia independénsia hodi harii sistema Governu ida ne’ebé bele proteje nia liberdade iha aspetu hotu-hotu no bele kria sistema ekonómiku ne’ebé sosialmente inkluzivu ka ba ema hotu-hotu.

“Buat ne’ebé ita tenke foti husi ne’e katak iha ita-nia sistema konstitusionál, inkluzaun signifika katak iha devér konstitusionál atu garante justisa sosiál. Ita harii Estadu ida ne’ebé atu defende direitus umanus, inkluzaun sosiál, empoderamentu ho igualdade ema hotu nian, liberdade reuniaun no expresaun. Ita nia hakarak mak harii Estadu ida ne’ebé ema hotu-hotu labele moris ho laran ta’uk tanba vijilánsia la justu, kaer no dadur ema arbiru de’it, uza forsa hodi halakon ema, nu’udar faktu sira ne’ebé sei akontese nafatin iha sékulu 21 ne’e,” dehan Ramos Horta iha Komunikadu Imprensa,  ne’ebé Neon Metin asesu husi Palasiu prezidensiál Bairo-pite, Segunda 28/11.

Bainhira kria Estadu ida atu asegura katak ema hotu-hotu só bele tama prizaun bainhira presiza tebes duni,  sistema justisa buka nafatin alternativa molok foti desizaun finál hodi hasai ema nia liberdade. Valór demokrasia hirak-ne’e, direitus umanus, respeitu ba Estadu de direitu no justisa, hamutuk ho justisa ekonómika no inkluzaun sustentável, mak  konsagra hotu ona iha Konstituisaun nasionál iha 2002, bainhira Timor-Leste restaura nia independénsia.

“Ita la harii Estadu ida ho objetivu atu kria fali leis ka prátikas ne’ebé la Justas. Ita la harii Estadu atu dadur narnaran de’it ema tanba halo sala ruma. Ita la harii Estadu ida ne’ebé dadur ema la liuhusi julgamentu durante fulan hira laran, ita la harii Estadu ida ne’ebé nakonu ho ema sira ne’ebé la liu husi selesaun hodi servi iha instituisoens polisiais no judisiais sobrepostas ka hadau malu fatin, hanesan loloos modelu copy paste hodi sama tan prinsípius lulik hirak ne’ebé konsagra ona iha ita-nia Konstituisaun,” esplika nia.

Tanba ne’e, Timor-Leste  la harii Estadu ida ne’ebé ema sira karik inosente ka sala-laek maibé tenke hein tinan hirak nia laran atu bele ba tribunál hodi rona akuzasaun ne’ebé halo ba sira no ne’ebé sira nia prosesu dada naruk rohan-laek.ho ida ne’e, labele haluha prinsípiu ida katak justisa atrazada signifika justisa negada. Tanba harii Estadu ida ne’ebé bazeia iha valores universais demokrasia ho Estadu de Direitu atu nune’e  bele garante katak ema idaidak iha Timor-Leste ne’e labele moris ho pezadelu ka trauma sira husi tempu uluk nian.

“Liu tiha tinan haat nulu-resin hitu, ita abuza hela ou ita la utiliza loloos lei sira ne’ebé ita rasik kria hodi garante ita-nia liberdade ho respeitu tomak ba direitus umanus. Ita-nia lei balu aplika maski la ho hanoin ka deskrisaun ne’ebé loloos, tanba ne’e mak bele hamosu fali injustisa. Lei balu parese rai metin hela iha armáriu laran, no hasai mai atu hatudu de’it ba ita-nia vizitante sira buat ne’ebé ita halo ona, maski ita nunka implementa,” nia salienta.

Tanba situasaun hanesan ne’e ho sistema lei no justisa hanesan ne’e mak atu kombate no luta durante tinan hirak nia laran? Dalaruma interasaun sira entre  polísia, sosiedade ho meius komunikasaun sosiál haree hanesan la saudáveis. Buat hanesan ne’e la’os de’it estraga Estadu de Direitu ho demokrasia, maibé hamosu mós prátikas ho atitudes ka hahalok relasiona ho meius komunikasaun sosiál, lokais no internasionais, prátika ho hahalok sira ne’ebé la saudáveis ba demokrasia.

“Hahalok hirak-ne’e mak estraga ita-nia sosiedade ho ita-nia valores. Ita hari´i ita-nia Estadu Demokrátiku ho nia valores hanesan resposta hasoru atake sira ne’ebé ema halo ba ita-nia direitus no ba liberdade expresaun. Ita la hari´i Estadu atu ema sira envolve fali iha respostas ne’ebé orienta la loos kona-ba buat ne’ebé sira la gosta iha meius komunikasaun,” hatutan nia.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here