Reportajen David Costa
Prezidente Republika (PR), Dr. José Ramos Horta, iha Anbitu komemorasaun loron proklamasaun indepedensia Timor-Leste ba dala-47 iha Munisipiu Manatutu ne’e, Nia fó indultu ka fó perdaun ba prizioneiru na’in 6 ne’ebé hetan kondenasaun tanba krime. No fó perdaun ba ema na’in 6, tuir Lei ne’ebé estabelese ona iha Dekretu Prezidensiál no sei publika tuir Lei.
Xefe Estadu José Ramos Horta hateten, Iha loron ida ne’e, Prezidente tuir tradisaun sei fó perdaun ba ema-dadur sira iha prizaun sira ne’ebé hetan kondenasaun tanba krime. Perdaun ne’e hanesan desizaun prezidente nian ne’ebé permite ema ida hetan liberdade nu’udár konsekuénsia legál balun ka tomak husi nia kondenasaun kriminál.
Maibé Perdaun sira ne’e dalaruma hare´e hanesan mekanizmu kombate korrupsaun, hodi permite autoridade ida kontorna ka fó volta ba prosesu judisiál ida ne’ebé la perfeitu, hodi liberta ema ida ne’ebé hare´e hanesan hetan kondenasaun injusta. Iha kualkér kazu, konsesaun perdaun ne’e, hanesan mekanizmu vitál ida kona-ba mizerikórdia no kleménsia, hodi hamenus efeitus ne’ebé todan no injustu husi sistema jurídiku penál.
“Ohin ne’e, la iha kontrovérsia, ha’u sei fó perdaun ba ema na’in 6, tuir buat ne’ebé estabelese ona iha Dekretu Prezidensiál no sei publika tuir Lei,” dehan PR Ramos iha Komunikadu Imprensa, ne’ebé Neon Metin asesu husi Palasiu prezidensiál Bairo-pite, Segunda 28/11.
Nia haktuir, maibé iha kazu balu ne’ebé atu fó mós perdaun, maibé atu evita konfrontus, sei deside hodi hapara tiha lai, iha tán kazu seluk ne’ebé atu bele fó perdaun, maibé seidauk bele halo tanba problemas kona-ba administrasaun prosesu ne’e nian. Realidade katak pedidu indultu sira hotu la aprezenta ka entrega iha iha xefe estadu nia gabinete hodi halo prosesamentu. Atu oinsá mós, tenke hanoin katak xefe estadu lida ho ema sira nia moris no atrazu administrativu labele hanesan deskulpa.
“Permite ha’u esklarese, seksaun 85 i) husi Konstituisaun ne’ebé hateten klaru katak kompete eskluzivamente ba Prezidente Repúblika atu konsede perdaun no komuta sentensas. Lo´os duni, katak Konstituisaun ezije katak Prezidente tenke rona no konsulta Governu. Maibé nein Governu, nein Parlamentu bele restrinje ka limita ezersísiu podér konstitusionál ida ne’e,” nia esplika.
Maibé, ida ne’e mak Parlamentu hakarak halo, Artigu 4 Lei kona-ba Perdaun (Lei No. 5/2016, 25 Maiu kona-ba Prosedimentu Konsesaun Indultus ho Komutasaun Sentensa) restrinje, tuir xefe estadu hare´e, inkonstitusionalmente, podér ezkluzivu Prezidente Repúblika nian atu hasai tiha tipu krime balu husi kbi´it indultu nian. Lei ida ne’e limita ilegalmente podér konstitusionál Prezidente nian atu fó indultus. Iha nia forma atuál, lei ne’e bele hamosu rezultadus absurdus.
Hanesan ezemplu, estudu sira iha mundu tomak, hatudu katak 75% husi feto sira iha prizaun hetan violensia fizika grave husi ema sira ne’ebé besik sira, 82% feto sira iha prizaun hetan abuzu fíziku ka seksuál ne’ebé todan tebtebes bainhira sira sei labarik. No 94% hetan abuzus fízikus ka seksuais durante sira nia moris. Nune’e mós, maioria feto sira iha prizaun iha Timor-Leste (85%) dadur sira tanba krimes omisídiu ka oho ema, no tan violénsia ho tipu abuzu seksuál seluk.
Tenke nega perdaun ba feto ida ne’ebé tanba violénsia doméstika ne’ebé nia hetan iha tinan hirak nia laran, nia hatán ho agresaun ka oho nia la’en ne’ebé abuza nia? Tuir lolo´os hare´e ba nia situasaun ho kontextu husi krime ne’e rasik, Tribunál bele deside uluk lai atu lalika prende ka kaer nia? Ou pelumenus foti sentensa ida ne’ebé konsidera faktu ho kontextu? Maibé lei atuál, inkonstitusionál no restrinje kbi´it Prezidente nian nia atu fó perdaun ba kazu hanesan ne’e.
“Governu ho Parlamentu presiza aliña lei atuál ho Konstitusiasun. Se la´e, ha’u tenke konsidera medida sira ne’ebé ha’u tenke foti hodi hadi’a rasik situasaun ne’e. Iha okaziaun 48 aniversáriu Deklarasaun Independénsia ba tinan oin, ha’u hein katak ezersísiu podér konstitusionál Prezidente nian bele hala’o livremente no lalika iha kontrovérsia ka konfrontu,” tenik nia.
Tanba ne’e, Timor-Leste ne’e moris husi luta naruk ida, hari´i ho valores ne’ebé buka atu asegura katak aplikasaun lei sira hotu, bele halo ho ekuidade, mizerikórdia no ho razaun. Se la halo hanesan ne’e, sei la respeita no onra legadu husi ema sira ne’ebé luta ba nasaun ida ne’e no ba justisa. Karik la halo ida ne’e, signifika la respeita misaun espesiál no vokasaun povu Timor tomak nian iha mundu. Soberania ne’e la hetan liu husi substituisaun ka troka sistema jurídiku estranjeru nian ne’ebé la perfeitu no ho sistema nasionál ne’ebé mós la perfeitu. Ne’e la’os soberania, no la’os justisa, nein demokrasia.
“Ita nia sistema jurídiku no judisiál atual, iha buat barak mak la lo´os. Atu onra eroi sira ne’ebé luta ba ita nia nasaun, ita tenke halo di’ak liu tán,” hakotu nia.
