Hakerek na’in Citizen Journalist Juvinal Cabral
“Lei la fo limitasaun tan ne’e ba se de’it mak iha ona kartaun eleitoral, sira iha direitu hodi ezerse sira nia direitu ba vota, maibé hanesan maluk defisiensia mental ho agresivu tenke komprende no sira nia situasaun saúde no rekoperadu tiha hafoin bele tuir eleisaun”. STAE
Diskriminasaun no obstaklu kontinua akontese ba maluk ho defisiensia tantu fiziku, intelektual no sensoria, sidadaun inklui instituisaun sira importante nebe serbisu ba serbi publiku, sedauk halo funsaun nebe sensivel ba maluk ho defisiensia sira, liu-liu iha eleisaun sira nebe akontese kada tinan 5.
Iha Konstituisaun RDTL artigu 16 koalia konaba Unversalidade no Igualdade, katak labele halo diskriminasaun ba ema hotu tanba nia kulit, rasa, etniku, reliziun, suku, ema ho defisiensia fiziku ou mental, tanba sidadaun hotu hanesan iha lei nia okos, nune artigu 21 mos esplika espesialmente ba ema ho defisiensia iha direitu hanesan.
Hare ba realidade iha eleisaun nebe’e sempre akontese, sei mosu nafatin diskriminasaun no la sensivel ba maluk ho defisiensia sira, hodi partisipa ho diak iha eleisaun tanba hasoru obstaklu oin-oin, nune’e sira nafatin sai grupu vulneravel durante partisipa iha eleisaun prezidensial no parlamentar. Stigma kontinua mosu no esklui maluk ho defisiensia intelektual ou mental hodi fo sira nia votus.
Ekipa jornalista sidadaun (Citizen Journalists_sigal English) iha entrevista ho difisiensia psikososial rekoperadu, Apolinario Soares de Deus, husi Munísipiu Ermera hatete, nia hetan moras psikososial iha tinan 2004 to’o agora, maske agora ne’e nia livre husi moras ne’e, maibé sei konsumu nafatin ai-moruk no moras ne’ebé nia hetan provoka liu mak husi familia no sosiedade sira, ne’ebé sempre uza lia fuan ne’ebé la merese. “Ha’u moras família la interese maibé interese ba ha’u nia di’ak ne’ebé mak halo ona ba família, antes ha’u livre husi moras mós mai duni fatin (PRADET) ida ne’e”, dehan Apolinario.
“Diskriminasaun mai ha’u hahú husi kedas halo kartaun eleitoral ema dehan ba ha’u oin hanesan imi ne’e la presiza halo kartaun atu vota, maske liafuan ne’e ha’u rona maibé lakoi halo asaun hasoru”, Apolinario konta.
Apolinario haktuir bainhira rekupera tiha, nia rasik hasoru Diretor Asosiasaun Defisiensia Timor-Leste (ADTL), husu servisu voluntáriu iha edefisiu refere. Iha ADTL nia aprende liu konaba terminolija ne’ebé uja ba maluk defisiensia sira, iha ne’ebá nia bele koko hakbesik ona ba ema seluk, atu ko’alia ho durasaun ne’ebé mak kleur.
Apolinario husu ba família no kolega sira atu labele halo diskriminasaun ba nia, ho bolu nia naran uza terminolojia ne’ebé la merese. Aleinde ne’e nia husu mos ba governu atu prepara fatin dignu ba ema ho difisiensi sira, no tau rampa iha fatin votasaun ba ema hodifisente fíziku, no tenki uza mos letra braile iha sentru votasaun hotu, nune’e ema ho difisiente matan bele hili tuir sira nia hakarak.
Iha fatin hanesan difisiénia psikososial ne’ebé rekoperadu iha Psychosocial Recovery And Development In East Timor (PRADET), Maria auxiliadora Soares Pinto (27) hosi Munisipiu Baucau, Postu Administrativu Baucau, Suku Bahu, nia deklara durante nia sofre moras mental ka saúde mental, antes ba eleisaun nia inan mak akompaña nia maibé agora nia rekorepa no bele vota mesak ona.
“Maske ha’u kondisaun saúde mental maibé inan nia kbiit no laran luak ajuda ha’u lori ba tuir eleisaun presidensiál 2017 no foin lalais iha eleisaun presidensiál 2022 ne’e ha’u rekupera ona, ho nune’e ha’u bele la’o mesak ba tuir eleisaun,” Maria konta iha edifisiu PRADET, Manleu.
Nia dehan bainhira sei moras iha nia família, belun no viziñu sira goza nia ho liafuan bulak no beik. Liafuan ne’e soke tebes nia, maibé hafoin rekopera nia koko kontrola nia emosaun hodi la halo asaun hasoru.
Maria Auxiliadora husu ba governu atu prepara kondisaun di’ak ba ema ho defisiensia, hodi sira partisipa máksimu iha eleisaun. Governu presiza tau rampa ba maluk defisiensia ain hodi asesu ba votasaun, no mós ba EhD matan presiza letra brail, tanba dala barak familia sira akompaña ba vota, ida ne’e la iha ona segredu no sira nia votu dala ruma la tuir sira nia hakarak.
Iha parte sorin Team Leader ba Programa Asisténsia Moras Mental (PAMM), Nicolau Vicente Soares, dehan partisipasaun ema ho defisiensia iha eleisaun menus tebes, razaun tanba atendimentu husi família no komunidade sira ne’ebé tulun lori sira ba sentru votasaun la iha.
“Iha komentáriu balun husi komunidade bainhira ami halo follow-up no mós iha sentru reabilitasaun, bainhira ami husu direita no dada lia ba sira nia patisipasaun iha eleisaun sei menus teb-tebes. Razaun husi menus ne’e tanba sira hasoru dezafiu atendementu husi ema ne’ebé besik, hanesan sira nia família rasik, maun-alin ho komunidade ka viziñu sira oinsá bele apoiu, tulun sira atu bele ba halo votasaun,” dehan Nicolau.
Tuir Lei KRDTL fó dalan hela sidadaun hotu-hotu mezmu kondisaun oi-oin ein termus difisiensia mentál maibé nia la lakon ninia direitu ba partisipa iha eleisaun. Maibé dezafiu sira maka menus suporta husi komunidade no família sira. “Observasaun ami nian ba iha terenu mós hatudu nune’e, primeiru família sira la dun tau importánsia ba sira atu tuir votasaun, ne’e mos deskriminasaun, mosu ona stigma ba sira.”
Tuir dadus ne’ebe Jornalista sidadani (Citizen Journalist) hetan hatudu katak iha maluk ho defisiensia saude mental hamutuk 21 ne’ebe hela iha sentru reabilitasaun, husi numeru ne’e iha ema nain 7 (feto 4, mane 3) mak partisipa iha eleisaun prezidensial hodi ezerse sira nia direitu.
Tuir relatoriu husi Programa Asisténsia Moras Mental katak obstaklu nebe maluk sira ho saúde mental sira hasoru maka familia fo limitasaun ba ema ho defisiénsia psikosial partisipa iha loron votasaun, tanba tauk sai risku ba ema seluk iha loron votasaun, balun laiha konnesementu oinsá bele apoiu sira hodi lori ba sentru votasaun, obstaklu seluk mak kartaun eleitorál ba maluk sira ho mora saúde mental maioria la iha, nune sira labele ezerse sira nia direitu, inklui hetan subsidiu
Akresenta tuir baze de dadus ne’ebé PRADET halo atendimentu no asisténsia sosial, tuir tarjetu munisípiu tuir sensus mak, iha 34 mil i tal ba ema ho difisiensia jeral, no 3% ba ema ho moras difisiensia mentál.
Alem ida ne’e, PRADET halo sosializasaun no sensibiliza ba autoridade lokal, polisia no joven sira atu komprende konabá saida mak moras mentál. Iha stigma no diskriminasaun ne’e akontese iha komunidade, tanba de’it ita nia koñesimentu menus. Difisiensia mentál wainhira kanta mesak-mesak, tolok ne’e tanba iha sintomas balun, sintomas mentál nian.
Iha kolaborasaun ne’e autoridade lokal mos mete iha parte sensibilizasaun sira, husi PRADET fasilita halo karta rekomendasaun ba iha Secretariado Técnico da Administração Eleitoral (STAE) atu bele fasilita sira nia kartaun eleitoral.
Iha sorin seluk, Diretor ezekutivu Asosiasaun Defisiensia Timor-Leste (ADTL), Cezario da Silva hato’o observasaun ne’ebé sira halo, ema ho defisiensia maioria mak tuir eleisaun, tanba enkoraja husi autoridade komunitáriu no partido politiku sira, maske impedimentu oi-oin maibé ema ho difisiéns esforsu sira nia aan hodi la’o ba ezerse sira nia direitu.
Diretor ne’e hateten, iha lei eleisaun prezidensial ema ho defisiensia psikososial agresivu, la bele tuir eleisaun, maibé iha lei eleisaun jeral autoriza ema ho defisiensia saúde rekuperadu bele tuir vota. Ema ho defisiensia psikososial (mental) ne’ebé iha hela tratamentu nia laran, bele vota iha eleisaun parlamentar tanba lei fo dalan, no se de’it mak iha kartaun eleitoral nia iha direitu atu tuir, importante mak familia ka ema ruma ne’ebé fasilita ba vota.
Nia esplika, bareira iha sentru votasaun barak liu la asesivel, impede ba ema ho defisiensia fiziku, matan no idozu sira nia partisipasaun iha eleisaun. Aleinde ne’e mós bareira komunikasaun ba ema ho defisiensia matan oinsá bele vota segredu, tanba la iha fasilidade ba sira hodi vota.
Ein termus la iha kondisaun asesivel ba ema defisiensia iha sentru votasaun, ne’e hanesan diskriminasaun, dala ruma mós sosiedade nia persepsaun ba maluk defisiensia nia partisipasaun iha eleisaun atu halo saida, stigma sira ne’e mak dala barak akontese ba defisiensia.
“Ami nia difikuladade mak dadus ema ho defisiensia 38.000 no númeru 25.000 mak idade produtivu bele vota, maibé ami seidauk iha observasaun dadus espesifiku ema ho defisiensia na’in hira mak vota”, dehan Cezario.
Diretor aumenta, ema ho defisiensia psikososial barak mak la iha kartaun eleitoral, agora dadaun ne’e ADTL koopera ho Ministériu Justisa inklui mós STAE, atu asegura tratamentu ba ema ho defisiensia hodi bele hetan kartaun. Problema ne’e prosesu naruk oi-tuan, hodi trata ba dokumentu ne’e, ezemplu atu hatudu nia sertidaun batizmu maibé ema ida ho nia problema psikososial husi ki’k kedas, balun la iha inan-aman oinsá sira iha dokumentu refere.
Durante ne’e mós parte ADTL enkoraza defisiensia psikososial nia familia, inan-aman atu ajuda lori sira ba halo kartaun elaitoral, hodi bele ezerse sira nia direitu hanesan sidadaun Timoroan ida. ADTL rekomenda mos ba sosiedade sira atu asegura hodi keta halo deskriminasaun, fo estigma ba ema ho defisiensia atu nune’e sira la bele esklui sira nia aan hodi hola parte mós iha sosiedade.
Iha sorin seluk, Director Jeral STAE, Acilino Manuel Branco hateten katak, STAE hanesan servisu autónomu ne’ebé iha Ministeiro nia okos, hodi apoiu no organiza prosesu eleitorál referidu iha Timor-Leste. Eleitorál ne’e hanesan prosesu ida ne’ebé inkluzaun katak, tau oportunidade ba ema hotu-hotu hanesan, tantu feto ka mane no ema ho difisiensia, no la hare ba klase, ka kondisaun ema balun nian no la haree ba aspetu seluk, tanba la halo komparasaun ba eletor ida ba eleitor seluk.

Tanba iha konseitu eleitorál katak ema hotu-hotu iha direitu hanesan, maibé oinsa bele garante partisipasaun ema ida nian, tenke tuir tratamentu ne’ebé mak justu ho forma ida liu hosi edukasaun sivika, liu hosi dukasaun eleitorál hodi sensibiliza no eduka ita nia eleitor sira hodi oinsá bele ezerse sira nia direitu no dever hanesan sidadaun Timor-Leste, maibé oinsá mós bele garantia partisipasaun eleitor sira nian, tenke iha konsensia ba ita nia aan rasik, dehan Acilino.
Defisiente tilun, defisiente matan, defisiente ain, defisiente mental, sira nia prosesu eleitorál liu-liu iha sistema liga ho lei eleisaun, no sira iha direitu atu ezerse sira nia direitu hansan mos sidadaun ida, sira dala barak hetan akompañamentu hosi familia sira hodi akompaña to’o sentru votasaun no tama ba kabina laran.
Lei la fo limitasaun tan ne’e ba se de’it mak iha ona kartaun eleitoral, sira iha direitu hodi ezerse sira nia direitu ba vota, maibé hanesan maluk defisiensia mental ho agresivu tenke komprende no sira nia situasaun saúde no rekoperadu tiha hafoin bele tuir eleisaun.
Diretor ne’e dehan, prosesaun ba oin atu garante di’ak liu tan maluk sira ho defisiente nia direitu de votu direta, no intermediariu no ema ruma fó asistensia.
Ba oin STAE sei esforu hodi identifika iha suku to’o nível nasional ho difisiente hira, no tipu difisiénsia ne’e rasik, no esforsu atu nune’e aban bairua ema ho difisiensia sira vota sein hetan akompañamentu hosi ema seluk. Futuru atu garante difikuldade sira ne’ebé ema ho defisiensia hasoru, la bele garante de’it ba STAE no CNE presija parte hotu tenki esforsu.
“Ami mos komesa iha hanoin ona oinsa bele rezolve asuntu sira hanesan ne’e, ami tenke halo koperasaun ho organizasaun balun ne’e relasiona ho ema ho defisiensia hanesan Ra’es Hadomi Timor oan (RHTO) no ADTL hodi aselera no verifika lais dadus ema ho difisiensia iha Timor-Leste. Tanba Eleisaun Parlamentar nian mos besik ona, fiar katak iha futuru asuntu sira ne’ebé relasiona ho eleisaun bele la’o ho di’ak,” Acilino nia esperansa.










