Reportajen David da Costa Gusmao
Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN) Maria Fernanda Lay hala’o enkontru ho Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, dezeju Xefe Estadu iha tinan ne’e tenke estabelese Supremu Tribunál Justisa (STJ), nune’e justisa ba sira ne’ebé halo rekursu.
Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, dehan, tanba laiha oportunidade atu hasoru Prezidente Repúblika nune’e hato’o boas festas natal no tinan foun no mai aprejenta mós servisu saida de’it mak planu ba iha tinan 2026. Tanba iha asuntu balun ne’ebé transversal entre governu ho Prezidensia Repúblika, inklui Parlamentu Nasionál komisaun ida ko’alia kona-ba rekrutamentu juis Supremu Tribunál Rekursu prosesu hela ne’e mak mai hato’o ninia progresu no mós dezafiu balun infrenta iha asuntu ne’e.
“Ho governu ligadu mós ho reforma justisa ne’ebé prosesu ne’e la’o hela, ita espera katak tinan ida ne’e tuir dezeju Prezidente Repúblika katak, ita tenke estabelese Supremu Tribunál Justisa, nune’e iha justisa ba sira ne’ebé halo rekursu labele iha juis ne’ebé atu julga ne’e hanesan iha momentu agora,” dehan Prezidente Parlamentu Nnasionál, Fernanda Lay ba jornalista sira hafoin remata enkontru ho Prezidente Republika Ramos-Horta iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Kuarta 07/01.
Nia haktuir, prosesu seluk ne’ebé povu kiik sira mós hein hela hetan justisa iha situasaun ida ne’e. Tanba ne’e urjente tenke prosesa lalais Supremu Tribunál Justisa
“Ha’u sente katak, urjente tanba tenke prosesa lalais nune’e antes fimduanu 2026 ita bele iha ona Supremu Tribunál Justisa. Ha’u hanoin ita foin mak hahú, ita boot sira lembra katak iha Dezembru tinan kotuk, ami mós hato’o kandidatu nune’e hili iha ne’e duni ita boot sira husu ha’u, ha’u seidauk hili eleitu, tanba tuir lei Parlamentu Nasionál iha reprezentante rua, Prezidente Repúblika iha ida,” nia esplika.
Nia salienta, iha kandidatu ida ne’ebé indika husi Prezidente Repúblika mak sei dirije komisaun ne’e, ne’ebé hanoin oinsá mak sira atu halo konvokatoria, ne’ebé doutora Carmelita mak indikadu husi Parlamentu Nasionál ho advogadu ida.
Nune’e, espera katak, sira iha reuniaun iha inisiu Sesta-feira hodi haree ba halo sira nia planu, fatin atu servisu apoiu saida de’it mak sira presiza nune’e Parlamentu Nasionál bele prosede iha fulan Janeiru ne’e nia laran.
Nia reforsa, atu posse ka la’e Konsellu Majelatura, komisaun ne’e halo de’it selesaun, rekruta asesór internasionál ida, nune’e halo selesaun ba juis sira iha ne’e, ho kritériu ne’ebé prienxe iha lei.
Nia argumenta, ida ne’e liu hotu tiha mak foin hato’o ba Konsellu Superiór, agora atu ba Supremu Tribunál na’in hira, ba PJR mós sei halo rekrutamentu iha proximu depois ida ne’e, foin mak haree tomada de posse ne’e problema Konsellu Superiór nian, laiha buat ida ona ho Parlamentu Nasionál.
Entretantu, nia akresenta, kandidatu ida husi Prezidensia Repúblika maka Avelino Coelho ida ne’e mak sei dirije komisaun ne’e, ne’ebé hanoin se bele Prezidente Repúblika iha prenomes balun kaer ba lei nune’e prosede ba oin.
Atu nune’e ema ruma keta foti problema ruma, iha baze legál hodi hatama ba asuntu sira ne’e, tanba ne’e mak tenke ho kuidadu, tenke gasta osan ne’ebé ha’u ona iha Parlamentu Nasionál nune’e halo prosedimentu sira ne’e hotu, labele fila fali ba inisiu se iha ema ruma foti kona-ba situasaun ida ne’e.
“Ne’e mak atu asegura ida ne’e, ami haree ba iha problema balun ne’ebé ami tenke mai konsulta, mais saida mak ha’u ko’alia, ha’u sei la ko’alia ba ita boot sira,” nia konklui.
Maibé antes ne’e, iha loron 10 Dezembru 2025, Governu liu husi Ministru Justisa, Sergio Hornai garante katak, Supremu Tribunál Justisa sei instala iha tinan 2026.
“Ita tenke iha konfiansa, ita tenke iha esperansa. Se ita laiha esperansa ita labele la’o ba oin. Pelu menuz ita iha ona ideia para estabelese Tribunál Supremu,” dehan Sergio Hornai ba Jornalita sira, iha Palásiu Governu.
Nia dehan, parte responsável sira sei instala uluk komisaun ba rekrutamentu juíz sira no edifísiu ba Supremu Tribunál.
“Servisu la’o daudaun ona, bainhira maka ita atu konklui atubele instala Tribunal Supremu,” nia hatete.
