Reportajen Joanina Casemiro
“Tanba nia ho kondisaun difisiénsia entaun ami tenke akompaña ho ne-neik, importante nia bele hakerek ou nia bele halo jestu ruma depois haruka nia ba kanta, nia ba uza jestu saída de’it nia bele halo tuir, buat hotu nia halo tuir so lee no ko’alia mak seidauk bele, ami profesora sira hanorin ne’e mak tenke pasiensia“. Koordenador Agustina
Rai besik naroman, manu sira kokore hanesan fanun hela nain sira hodi hader, atu hasoru loromatan sae, hanesan mos Refiana komesa loke matan, hakbesik an ba bee malirin, prepara an hodi ba eskola.
Refiana moris iha 14 Outubru 2014, eskola iha Baziku Filial Camea Rai-hun, tur iha banku 1 ano maske lao ho distansia dook husi uma maibe la halo nia baruk no akompanha husi nia avo feto. Refiana moris oan kiak, bainhira nia idade tinan 1, nia mama ho papa hetan dezastre iha tinan 2015, no husik hela nia mesak iha mundu ne’e, nune’e nia avo feto ho mane kontinua tau matan nia, to’o ohin loron idade 9 ona
Avo feto Francisca Cha haktuir situasaun ne’ebe Refiana hasoru, bainhira nia inan aman mate fo impaktu tebes ba Refina, tanba komesa isin manas makaas no fo impaktu ba nia saude to’o ohin loron nia moris ho difisiente fiziku.
“Bainihra nia atu la’o fali, la’o la di’ak entaun nia komesa hakdasak ba rai mak hodi la’o durante tinan tolu (3) nia laran. Refiana sempre hetan moras, ha’u nafatin lori nia ba tuir terapi loron tolu (3), depois mai uma komesa koko la’o mesak, depois Refiana komesa hahú la’o, maibe nia kontinua la koalia. Refiana iha hanoin maibe la kaolia”, Francisa konta tuir ba Neon Metin, iha Camea Rai-hun, 08/02
Francisco ho nia kaben moris kiak no mukit, laiha kbiit naton hodi tulun sira nia be-oan, ho domin ne’ebe iha mak halo Refiana to’o ohin loron sei sente hamnasa iha nia moris. Francisca husu ba governu atu tulun netik Refiana ne’ebe moris kbiit laek, Refiana moris vulneravel, presiza estadu nia tulun
“Ami rua nia avo mane la servisu, fa’an sasan no ai-fuan mak hodi haruka Refiana ba eskola,” hato’o Francisca ho triste, karik governu bele rona nia lian hodi fo tulun.
Iha fatin hanesan Koordenadora Eskola Báziku Filial 1 no 2 Kamea, Rai-hun, Agostinha de Fatima Gusmão hateten iha eskola simu ema hotu, la haree ba ema difisiente ou lae, tanba eskola refere iha inkluzividade, nune’e sira la iha diskriminasaun ba ema ho difisénsia hanesan Refiana, ka ema nia kor no mos relijiaun, ema hotu hetan tratamentu hanesan.
“Iha eskola profesora sira ne’ebé hanorin ne’e mak tenke iha pasiensia ba sira, atu nune’e sira bele aprende ho di’ak tanba ami nia eskola ne’e ema ho difisiénsia hamutuk na’in tolu (3), Refiana ne’e difisiénsia tilun, tanba susar atu ko’alia no bainhira profesora sira atu hanorin lee sempre akompaña nia, ami tenke obriga nia atu nia mos bele lee sai moos. Tanba nia ho kondisaun difisiénsia entaun ami tenke akompaña ho ne-neik, importante nia bele hakerek ou nia bele halo jestu ruma depois haruka nia ba kanta, nia ba uza jestu saída de’it nia bele halo tuir, buat hotu nia halo tuir so lee no ko’alia mak seidauk bele, ami profesora sira hanorin ne’e mak tenke pasiensia,” dehan Koordenadora Agostinha.
Koordenadora ne’e husu ba governu tau matan ba eskola báziku filian Kamea, Rai-hun liu-liu Ministeriu Edukasaun Juventude no Desportu, husu ba organizasaun relevante sira bele mos tau matan ba estudante sira ne’ebé ho kondisaun difisiénsia iha eskola sira, bele rekolla dadus hodi tau hamutuk sira ne’ebé ho kondisaun difisiénsia iha eskola ida, nune’e bele tau matan ho di’ak liu tan hodi halo sira mos bele kontente.
Nia mos hato’o katak iha eskola refere sira hanorin labarik sira hotu atu respeita sira, nune’e sira bele haree malu hanesan ema difiseinsia, bele halimar hamutuk ho sira, maibé di’ak liu mak iha fatin ema ho difisiensia nian atu nune’e ema hotu ho kondisaun hanesan, entaun bele halo atendimentu ba malu hanesan de’it, la bele iha diskriminasaun entre ida ho ema seluk, ho nune’e sira bele kontente.
Iha sorin seluk Koordenador Programa, Asosiasaun Difisiénsia Timor-Leste (ADTL), João da Silva Fernandes hateten ADTL iha tinan kotuk hahú halo ona peskiza ba ema ho difisiénsia sira iha munsípiu rua.
Atividade peskiza ne’ebé halo hosi ADTL iha tinan kotuk hahu iha fulan Abril to’o iha Maiu iha munisípiu rua mak hanesan Ermera no Dili, no total respondente hosi munisípiu Ermera total 25 ne’e kompostu hosi Direitor Eskola no mos manorin na’in sira iha eskola, no ba estudante ho difisiénsia sira iha munisípiu Ermera.
Estudante ho difisiénsia nível ensinu sekundáriu ne’e hamutuk na’in haat (4), iha Ensinu sekundáriu Nino Konis Santana Gleno na’in rua (2), iha eskola pre-sekundáriu Portugés Café Gleno, eskola privadu, nomos iha estudante na’in tolu (3) iha eskola primária 10 de Abril Gleno, munisípiu Ermera. Depois iha eskola ensinu báziku Farol estudante ho difisiénsia hamutuk na’in 9.
Nia hatutan ADTL mos halo hela peskiza ida bolu naran ADTL Sekundáriu Peskiza, ida ne’e haree liu ba nível primária nian no oras ne’e tempu la’o hela ba peskiza. Nia isu ne’ebé foti iha peskiza sekundáriu ne’e mak haree liu ba esperiénsia ka prátika di’ak liu edukasaun nian liu husi nasaun sira seluk.
“Ami sei asesu fontes hosi nasaun sira hanesan, Índia, Nepal, Filipina, Pakistaun, Indonésia inklui Timor-Leste rasik. Agora ne’e baze ba hakerek halo hela konsultasaun hela iha peskiza nian, agora ADTL halo esforsu maka’as liu hosi advokasia ba Ministériu relevante no Ministériu Edukasaun liga ho koñesimentu manorin na’in sira nian”, dehan Joao ba Neon Metin.
Eskola barak iha Timor laran seidauk akumula estudante ho difisiénsia, liu-liu ba nivel sekundáriu nian seidauk iha, maibé ADTL iha ona eskola pre-sekundária nian ba estudante ho difisiénsia sira hotu eskola iha ne’e ba liu iha difisiénsia sira hanesan difisiénsia matan, tilun, no difisiénsia fíziku, inklui mos psikolojia mental nian.
Joao dehan Ba iha Ministériu Edukasaun, ADTL esforsu halo ona advokasia oinsá atu kria kuríkulum ne’ebé konsulta mos asuntu difisiénsia nian ba material ba manorin na’in sira tenke iha koñesimentu konaba hanorin lian uza jestual sira.
Joao rekomenda ba governu konabá atendimentu manorin na’in sira ba estudante sira ho difisiénsia, atu bele kria formasaun ne’ebé kle’an ba sira oinsá, atu uja lian jestual, hanorin difisiente fíjiku sira iha eskola, tanba ema hotu-hotu iha direitu ba edukasaun.
Hosi parte governu nian, Diretor Finansas, Ministériu Edukasaun, Antonio Pires hatete governu iha programa edukasaun inkluzivu ne’ebé hatuur katak, ema hotu iha direitu hanesan asesu ba edukasaun ka saúde, katak la iha ema ida la asesu ba edukasaun, tantu nia iha difisiénsia ka lae ema ne’ebé iha idade eskolar tenke hetan asesu ba eskola.
“Tuir forma hotu-hotu ne’ebé governu halo hela, forma oinsá mak atu sensibilija katak liu-liu ba ema difisiénsia ne’ebé maior, oinsá ho estadu nia haree ba kondisaun fíziku la hanesan ho sira seluk ne’e tenke iha atendimentu ida, nune’e ita bele halo fali atu haketak lae, ita hotu-hotu tenke tau matan hamutuk. Maibé ita nia polítika agora katak eskola hotu-hotu tenke tama eskola, hanesan agora kria mak kondisaun eskola atu bele atende. Ministériu ho nia parseiru sira iha programa katak tenke iha eskola sira ne’e ema hotu-hotu tenke ba iha eskola ne’e, la iha ema ida ke labele ba iha eskola ou eskola ne’e la iha ema ho difisiénsia ka la difisiénsia tenke tama iha ne’eba, oinsá mak atu serbi sira, ida ne’e mak ministériu nia planu mak eskola hotu-hotu tenke kria kondisaun, primeiru ba iha infrestrutura ka edifísiu sira tenke kria kondisaun para bele fo asesu ba ema difisiénsia,” dehan Diretor.
Nia dehan profesor sira tenke haree estudante balu keta difisiénsia tilun karik, oinsá bele serbi nia ou haree nia di’ak tenke tau nia iha oin, balu karik ho kadeira roda oinsá bele ajuda nia bele tama iha sala laran, ida ne’e mak ministériu liu hosi sensibilijasaun ba eskola hotu-hotu para bele kria ida ne’e. La’os ba ida ne’e de’it sensibiliza mos ba inan no aman nomos ba komunidade sira.
“Tanba balu dehan husik ba ami nia oan ne’e hela iha uma de’it ona, entaun ita tenke ser sensibilija katak ema hotu-hotu iha direitu atu bele hetan edukasaun ba ne’ebé mos tenke esforsu ba ida ne’e. Ministériu Edukasaun iha inisiu ne’e kria ona sentru tolu (3), ida iha Dili, Aileu, no ida iha Lospalos, bolu katak sentru rekursu ba atu serbi ba difisiénsia ho idade eskola, iha difisiensia sira nia fatin barak halo selesaun depois entrega sira ba iha eskola formal sira. Ami nafatin halo sensibilijasaun ba iha fatin hotu, primeiru ne’ebé ita uza sentru ne’ebá ema hotu-hotu la’os de’it ba iha munsípiu ida ne’e de’it maibé fatin tolu ne’e atu bele atende hotu kedas sentru ne’e atu serbi hotu ba iha formasaun,” nia dehan.
Nia hatutan, atividade sira ne’e la’o hela tinan-tinan, iha tinan kotuk hetan dadus iha 4000 liu mak ema ho difisiénsia tama ona eskola maibé ho kondisaun difisiénsia oi-oin, hanesan difisiénsia matan, tilun, ain, liman. No identifika kuaze 1000 ital ne’e seidauk tama iha eskola, foin mak identifika balu no seidauk identifika iha munisipiu sira hotu-hotu nomos iha eskola sira.
Nia konklui katak Polítika Edukasaun iha Timor-Leste la iha ema ida mak iha kotuk, tan ne’e balu sente katak sira iha defisiénsia ruma karik labele hadook aan maibé tenki aproxima ba eskola hotu-hotu atu bele asesu mos ba edukasaun. Maibé sira rasik mak tenki iha vontade aas tanba edukasaun ne’e universal, la fihi ba sé, ema hotu iha direitu hanesan.
