Home Justisa Komisaun Justisa no Paz hetan alerta kona-ba ilegalidade ba atividade investigasaun Komisaun...

Komisaun Justisa no Paz hetan alerta kona-ba ilegalidade ba atividade investigasaun Komisaun nian molok hakerek Relatóriu

1224
0
Tribunal Dili (Foto: Timor-Leste Law and Justice)

By David DC Gusmão & Ato Lekinawa Costa

Publika sai dokumentu signifika halo publik hatene ka fo sai ba publik kona ba saida mak iha dokumentu ida nia laran. Bainhira dokumentu ida publika ona nia se fo konsequensia ba ema sira mak naran temi iha dokumentu laran. Tinan ida liuba, Komisaun Justisa no Paz halo investigasaun rasik ba kazu Topu Honis hodi koko rekolle informasaun kona-ba investigasaun halo hosi polísia no ministério públiku, no buka atu hases responsabilidade justisa Eis-Padre Richard Dasbach nian hodi duun sala ba Sistema Justisa, Autoridade Polisia no organizasaun sira mak halo serbisu hodi fo apoio ba vitima violasaun sexual iha Topu Honis.

Dokumentu ne’ebe Padre Herminio produs nia fo mos ba Xanana Gusmao no mos ba kongregasaun SVD nian hodi tradus ba lian Ingles, aleinde ba Arkebispu Dili rasik. Relatoriu ne’ebe fahe ikus mai monu iha jornalista nia liman, Tempo Timor no Lusa, publika kedas rezumu relatoriu ne’e.  Hafoin Ajensia Lusa publika tiha notisia kona ba relatoriu ne’e, Arsebispo Diocese Dili anunsia exonerasaun hosi pozisaun Diretór ba Padre Herminio Fátima Gonçalves iha 6 Outubru 2020, no hatete katak relatoriu ne’ebe Padre Herminio Fátima Gonçalves ho nia ekipa produs la refleta hanoin Arsebispo nian no hakat liu kompetensia Komisaun Justisa ho Paz nian.

Iha loron 8 Fevereiru Tribunal Distritál Dili (TDD) kontinua halo julgamentu ba krime violasaun segredu justisa (SJ)  ne’ebé deskonfia involve eis-Diretór Komisaun Justisa no Paz (KJP) Dioseze Dili, arguidu Padre Herminio Fátima Gonçalves, arguidu José Cardoso Moreira, Andre Gonçalves no arguida  Libania Martins Amaral.

Iha julgamentu kontinuasaun, Tersa (08/02/2022), aprezenta sasin Joaquim Antonio M. L. da Fonseca no Barbara Nazareth de Oliveira husi JU,S Juridico Social Consultoria. Iha julgamentu kontinusaun ne’e sasin  Joaquim da Fonseca hateten, simu duni dokumentu ida husi Xanana Gusmão iha loron 10 Setembru 2020 iha nia uma Lecidere no husu atu  entrega ba Barbara Oliveira atu lee.

“Hau simu dokumentu iha 10 Setembru 2020, husi Xanana Gusmão iha nia uma Lecidere, nia entrega diretamente ba hau, atu fo ba hau nia ferik-oan Barbara Nazareth Andrade de Oliveira atu lee hodi esplika ba Xanana Gusmão. Momentu ne’e hau nia ferik-oan iha Maubisse hela, entaun hau labele fo ba nia no liu tiha loron ida, mak hau entrega ba hau nia ferik-oan, no hau la entrega ba ema seluk,” dehan Joaquim da Fonseca bainhira halo deklarasaun iha Tribunál Distritál Dili (TDD), Tersa 8/02.

Julgamentu ne’e mos aprezenta sasin Barbara Nazareth Andrade De Oliveira, nu’udar Sósia ida husi JU,S Jurídico Social Consultoria, no nia deklara rekoñese hetan relatóriu fiziku husi nia kaben Joaquim da Fonseca, ne’ebé simu husi Xanana. Maibé nia parte la konsege hasoru Sr. Xanana no esplika ba Xanana hanesan nia husu. Alende tamba ema hotu-hotu okupadu, loron rua hafoin simu relatoriu ne’e Barbara nia aman mate. Nune’e la konsege marka tempu atu hasoru.

“Sim, hau simu duni relatóriu husi hau nia kaben, no hau lee lalais tiha, tanba antes ne’e hatene ona konteudu relatoriu husi hau nia kliente. Ha’u haruka kopia ida ba Núnsiu (Apostoliku – Red.), maibé nia dehan hetan ona, no ida ba padre iha SVD ho versaun tetun no ingles, maibé ba Sra. Komisaria ba Direitu Labarik (KNDL) nian Dinorah Granadeiro, ha’u la fó no JU,S-nia advogadu sira ba hamutuk Sra. Dinora hasoru Prokuradór Jerál. To’o iha Ministériu Públiku, Prokuradór Jerál mós hateten katak nia hetan relatóriu ona liuhosi email,” esplika Barbara.

Xanana Gusmao ba Ajensia Lusa, iha 30 Outubru 2020, hatete dehan nia rekoinese katak nia entrega duni relatoriu Komisaun Justisa no Paz nian ba JU,S. Maibe notisia ida ne’e la esplika pozisaun Xanana nian iha Komisaun Justisa no Paz no mos iha ierarkia igreja nian hodi fo razaun tanba sa mak relatoriu ne’e tenke fo mos ba Xanana.

Audensia julgamentu ne’e preside husi Juiz singular Evangelino Belo, Ministeriu Publiku (MP) reprezenta husi Prokuradór Matias Soares, no arguidu sira hetan asisténsia legal husi ekipa advogadu privadu ne’ebe lideradu husi Miguel Faria.

Julgamentu konaba krime violasaun segredu justisa ne’ebé deskonfia involve eis-Diretór Komisaun Justisa no Paz (KJP) Dioseze Dili, arguidu Padre Hermínio Fátima Gonçalves, arguidu José Cardoso Moreira, Andre Gonçalves no arguida  Libania Martins Amaral,  sei kontinua fali iha loron 18 Fevereiru tinan 2022.

Komunikadu Imprensa JU,S nian (08/02) esplika kronolojikamente kona ba JU,S nia serbisu relasiona ho asesu ba informasaun kona-ba atividade Komisaun Justisa no Paz.

Iha loron 28 Agostu tinan 2020, JU,S hetan informasaun kona-ba atividade ne’ebé Amu Herminio ho funsionáriu sira seluk hosi Komisaun Justisa no Paz halo iha Oe-cusse, hodi buka hatene ka investiga hakat ne’ebé autoridade kriminál sira halo iha prosesu investigasaun hasoru Daschbach. Tuir esplikasaun hosi JU,S ba públiku, JU,S hatene katak atividade ekipa lidera hosi Amu Herminio iha Oecusse la’os atividade segredu nian.

JU,S mós hato’o publikamente katak hanesan reprezentante legál hosi vítima sira JU,S halo ona esforsu lubuk ida no halo aprosimasaun oi-oin, inklui halo kontaktu ho Amu Herminio rasik, reprezentante SVD iha Timor-Leste no Roma, Komisária Direitu Labarik, Nuncio no Arkebispu Metropolitana Dili ho intensaun atu buka dalan hodi hapára aktividade sira ne’ebe bele prejudika vitima sira. Aleinde ne’e, JU,S mós halo komunikasaun ho eis-doadór Topu Honis sira.

Durante audiénsia Tribunál, Sra. Bárbara esplika katak nia rasik kontaktu Nuncio iha loron-28 fulan-Agostu hodi hato’o preokupasaun no husu Nuncio nia intervensaun tanba atividade hosi Komisaun Justisa no Paz bele lori impaktu negativu ba vítima sira. Sra. Barbara Oliveira mós esplika ba Tribunál katak funsionáriu rua hosi JU,S ba hasoru Amu Herminio iha loron-1 Setembru no koko esplika ba Amu Herminhio katak tuir loloos Amu Herminio la devia kontinua ho atividade investigasaun sira, inklui buka tuir labarik sira ne’ebe hato’o tiha ona deklarasaun ba Ministériu Públiku.

Iha komunikadu JU,S mós hateten katak informasaun iha relatóriu hosi Komisaun Justisa no Paz ne’ebé JU,S hetan asesu hahú liuhosi Xanana Gusmao, la’os informasaun foun ba Bárbara no ba ekipa JU,S.

“Ho nune hakarak deklara dala ida tan katak, JU,S nia serbisu la’os kontra Igreja ka halo traisaun ba Igreja. Igreja rasik foti ona asaun dixiplinárár hasoru Daschbasch iha tinan 2018, no hosi nível Nuncio, Arkepispu no mós SVD iha Dili, Australia no Roma ikus liu nakloke hodi simu JU,S nia reprezentasaun no komprende ona serbisu neeb’é JU,S halo. Ho ida-ne’e, ami apresia ba esforsu tomak ne’ebé Igreja halo ona”, esplika iha komunikadu imprensa JU,S nian, iha loron 08/02.

To’o agora prosesu julgamentu ba kazu violasaun segredu justisa sei kontinua, maski Richard Dasbach rasik hetan tiha ona desizaun Tribunal Oecusse ho sentensa tinan 12 komarka ba kazu abuzu sexual mak nia halo ba labarik sira iha Topu Honis. Kazu violasaun segredu justisa hosi reprezentante Komisaun Justisa no Paz nian hatama hosi Komisaun Diretu Labarik nian tan hetan katak relatoriu ne’e fo informasuan sira mak fo risku ba labarik vitima sira no viola segredu justisa.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here