Home Analisa Maubere Iha Funu Kontra Korrupsaun

Maubere Iha Funu Kontra Korrupsaun

280
0
Hakerek nain Higino Guterres. [Foto: Doc. Privadu | 16.02.2022]

Hakerek nain Higino Guterres

Luta hasoru korrupsaun nu’udar luta fenomena sosiál ida, la’os foun iha sosiedade mundiál no la’os foun liu mós iha istória luta Maubere oan sira nian. Luta ida ne’e nanis no luta permanente ida, iha ne’ebé luta ida ne’e nu’udar luta objetivu komum ida hodi lori vitoria ba libertasaun povu. Luta ida ne’e husu Maubere oan sira nia espiritu patriotizmu ida boot liu, tanba úniku luta ne’e de’it mak bele kore povu Maubere husi mizeria, obskurantizmu no sai eroi loloos iha ukun rásik-an. Hanesan proverbiu ida dehan ‘patriotizmu aas liu iha luta libertasaun totál mak funu hasoru korrupsaun’.

Luta hasoru korrupsaun nu’udar luta kontinuidade ida ne’ebé presiza liu junta forsa koletiva ida. Presiza movimentu sosiál ida ne’ebé involve Maubere oan hotu iha batalla, tantu otas foun (feto no mane), estudante, traballador materiál no immateriál, intelektuál organika sira inklui povu aileba no ema eskluidu sira. Tanba Luta ida ne’e nu’udar luta kombate ‘eksplorasaun, akumulasaun no dominasaun’ hasoru grupu oligarkia oituan ne’ebé uza sala sistema iha estadu hodi jere poder no projetu ba malu, iha ne’ebé hakoi mat-matak povu Maubere nia destinu moris ba rai ku’ak.

Luta hasoru korrupsaun nu’udar mós luta movimentu repetisaun ida, iha ne’ebé luta hasoru sistema injustisa sosiál ne’ebé eziste desde uluk ona. Sistema injustisa ida ne’ebé kontinua buras beibeik, no nia belit hamutuk ho Timoroan balun nia isin lolon no klamar tomak to’o ohin loron. Sistema ne’e hahoris husi kolonialista no okupasionista sira mai, ne’ebé uluk éroi Mauberizmu sira luta hasoru no ohin loron sei eziste nafatin.

Uluk Maubere oan sira luta hasoru kolonialista no okupasionista nia idea no asaun sira ne’ebé explora Povu Maubere nia rikusoin, no eksplora mós Maubere oan sira nia forsa traballu nu’udar instrumentu produsaun ba hanakonu sira nia interese ekonomia. Asaun eksplorasaun iha kolonialista no okupasionista sira ne’e hotu lori Maubere oan sira organiza-an hodi hahú funu hasoru, hanesan revoltasaun Manufahi to’o mai revolusaun Maubere tinan 1975.

Luta ida ne’e presiza vizita hikas pasadu no re-inventa idea tuan ba otas foun sira. Pensamentu otas foun sira agora tenke refleta ba pasajem luta ne’ebé hakaat liu ona, no dudu luta ida definitivu, sistematiku no estrateziku. Presiza liu tan koñese prinsipiu no métodu luta idea tuan sira, liu-liu komunga prinsipiu lulik sira hanesan ‘rezistir, aprender e produzir’ ne’ebé saudozu Sahe (Vicente Reis) introduz ba ita, inklui ho sira seluk ne’ebé firme no tuba rai metin hamutuk hodi luta hasoru eksplorasaun, hanesan; Borja da Costa, Nicolao Lobato to’o ba Roza Muqui Bonaparte ho sira seluk ne’ebé fó duni an ba mate.

Ba Maubere oan sira agora la’os katak luta hotu ona, maibé tenke aprende ,reziste no produs hikas idea emasipatóriu ba luta foun, tanba luta iha kontekstu atuál mak luta hasoru neo-kolonialista no imperalizmu foun ne’ebé nafatin oprime povu Maubere oan sira nia ezisténsia. Neo-kolonialista fila eziste hikas hafoin malae sira husik Timor, tanba idea no sistema kolonialista sira sei hela ho Timoroan sira balun hodi eksplora rikusoin povu Maubere nian. Ne’e katak uluk kolonializadór eksplora (na’ok) Maubere nia rikusoin, no agora liman ain imperalista no kolonialista mak kontinua fali halo eksplorasaun hasoru Maubere oan sira.

Nune’e, luta ida ne’e, luta hasoru idea no hasoru sistema ne’ebé kolonialista no okupasionista sira husik hela, iha ne’ebé luta ne’e sem fim no la’os luta eventuál nian. Luta ida ne’e ezize ita nia virtude iha asaun, korajen, domin, pasensia no nakonu ho esperansa dook. Luta ida ne’ebé presiza determinasaun forte no totalmente ida hodi kore povu Maubere husi ki’ak no mukit tomak. Luta ida ne’e presiza liu tan pozisaun oklu ideolojia ida klaru ho nia métodu no vizaun ida kle’an, loos, no forsa hodi lori ba libertasaun totál.

Atu lori luta ba oin hodi determina vitoria objetivu ida permanente, presiza idea no vizaun ida emansipatoriu no radikál. Atu dudu luta ne’e to’o fim loloos ba atinje esperansa foun, presiza sosiedade tenke atinje iha vitoria subjetiva ida ho nia idea, métodu no estratejia ida kle’an liu. Luta ida ne’e presiza sujeitu ida klaru no kualidade, tanba kualidade subjetiva ne’ebé loos sei determina vitoria objetiva ida reál. E luta ida ne’e la’os hakfodak husi mehi loromean nian no la’os mós atu lori de’it instrumentu lei no morál buatan sira hodi hamriik kombate.

Ita haree dadaun, barak agora sai disorientadu no dezorganizadu. Sistema no idea dominante domina no ida idak luta iha fatin ba buka servisu hodi sustenta-an de’it ona, hodi lori to’o ba saida mak ita bolu ‘sobrevivensializmu’ Han hemu no enjoy ho ordem saida de’it mak iha. Barak mós sai hedonistiku, pragmatizmu, konsumerista permanente, hodi lori to’o ba saida mak ita nia psikologu Lacan dehan ‘Surplus enjoyment’.

Ita haree katak, époka no demokrasia kapitál atuál lori ita la hatene atu ba ne’ebé no to’o iha ne’ebé? iha nakukun laran, inkonkluzaun, inserteza no dezesperadu hotu. Ita haree so eziste de’it mak impase no krize politika, sosiál, ekonomia to’o ba krize orgánika. Sosiedade tuan sira fahe malu, simu de’it subjetividade ba politika restaura egoizmu buka poder, no teknokrata tabeledor/a sira aproveita na’ok rikusoin hodi lori mós ba ‘surplus enjoyment’. Barak uluk luta no defende idea maubere, no balun agora sai mangame, reaksionariu, revisionariu no kolaborador ba sistema. Ne’e katak, uluk sai Mauberizmu loloos ohin loron fila kotuk no rebelde totál hasoru sistema explorasaun no akumulasaun ne’e.

Tan ne’e, luta hasoru korrupsaun nu’udar luta otas foun nian ne’ebé presiza hatuur sujeitu ida loloos, kualidade idealistiku determinadu, no ne’e katak, hatuur-an nu’udar sujeitu Maubere. Tan ne’e, ba Maubere oan sira labele dukur nafatin, hamriik ba, aprende no organiza-an iha knuuk ida hodi luta hasoru korrupsaun ka eksplorasaun, tanba luta ida ne’e prioridade ba problema komum povu Maubere nian, desde uluk ate agora, iha ne’ebé nia rohan seidauk hetan.

Ba Maubere oan sira iha dever síviku no sosiál ida aas liu atu hariku-an ho literásia no konsientizasaun ida krítiku hodi hasoru Sistema injustisa sosiál ida ne’e, nune’e de’it mak bele hakuur liu ba neo-obskurantizmu sira no fó solusaun ba impase, krize, no mizéria.

Ba otas foun Maubere oan sira nafatin ita dehan, korrupsaun ne’e konsidera hanesan ‘aktus eksplorasaun, akumulasaum no dominasaun esesivu’ ne’ebé permite husi sistema. Tan ne’e, luta hasoru korrupsaun mak luta ba harahun sistema ne’ebé falun tomak Maubere oan sira nia dalan. So harahun, oho no hakoi sistema ne’ebé iha hodi troka ho sistema foun mak sei lori esperansa foun ba sosiedade ida sem krize, dezigualidade, dezempregu ki’ak no mukit tomak. So harahun sistema mak sei halakon mós hahalok ne’ebé konsidera la iha étika no morál nian. Hanesan ita nia filozofu boot Zizek dehan “don’t blame people and their attitudes: the problem is not corruption or greed; the problem is the system that pushes you to be corrupt. The solution is not, ‘Main Street, not Wall Street’, but to change the system where Main Street cannot function without Wall Street”.

Tanba ne’e, sistema mak sai kauza hun loloos husi problema korrupsaun. Sistema mak hahoris kompleksidade oioin ba ema eksplora, akumula no domina rikusoin povu maubere nian iha estadu. Atu troka sistema ne’eba, otas foun tenke organiza-an no luta hasoru. Só hamutuk iha forsa ida mak ita bele alkansa vitoria, hanesan palavra de onra tuan ida dehan nune’e “A união faz a forsa para conquistar”.

Ikus liu, nu’udar testu ba diskusaun nian ita sei diskute kle’an liu tan iha loron seluk ho asuntu ne’ebé hanesan. Saudasoes Mauberizmu!

***(ne’e nudar artigu opiniaun husi hakerek nain, no la tama iha responsabilidade redasaun Neon Metin)

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here