Home Notisia Saky: Timor Ukun-an Tinan 20 Resin Ona, Maibé Seidauk Iha Fakuldade Istória...

Saky: Timor Ukun-an Tinan 20 Resin Ona, Maibé Seidauk Iha Fakuldade Istória Iha Universidade

3637
0
Jornalista Neon Metin, David halo entrevista ho Eskritor, Carlos da Silva 'Saky'. [Foto: Adro | 28.08.2023]

Reportajen David, Filomena, Umbelina & Joselina

Eskritór Istória Timor-Leste kestiona Universidade sira iha Timor-Leste, liuliu universidade Publiku laiha fakuldade ida ko’alia kona-ba Istória, tanba fakuldade ida ne’e importante tebes ba estudante sira, atu aprende kona-ba istória Timor no rai seluk nia.

Eskritór ba istória Timor-Leste, Carlos da Silva “Saky” hateten, istória Timor ne’e  importante tebes, tanba istória hanesan parte valioza ida, hodi kompriende kona-ba orijen, identidade, kultura progresu sosiál grupu nesesidade nian, tanba laiha sosiedade ida sem istória, tanba ema hotu iha istória, nune’e istória  sai importansia ba nasaun no estadu.

Fundador Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL) ne’ebe dehan universidade sira iha Timor-Leste, liuliu Universidade Publiku, presiza tebes loke fakuldade istória nian,  nune halo peskiza no diskusaun ba istoria sira ne’e, hanorin ema hotu oinsá labele komete erru sira ne’ebé mak akontese iha tempu pasadu,  tanba istória ne’e iha buat di’ak no moos buat aat, maibé istória sempre hatudu mai ema hotu atu halo koreksaun no evita erru pasadu nian, nune’e labele fó impaktu ba  ema atu lao livre hosi erru, tanba dala barak email la hatene istória bele monu ba sala mak barak liu.

“Infelizmente Timor ukun-an tinan rua nulu resin  ona,  maibé  Universidade seidauk iha fakuldade istória, hodi hanorin ba estudante sira, hanesan ita hatene katak istória iha funu durante kolonializasaun Portugués nia tempu, Ida sékulu barak ne’e mos ita funu kontra okupasaun Indonésia,  iha tinan 24 nia laran iha ne’eba hamosu operasaun maka’as  no krime oin-oin, hamosu violasaun direitu umanus, hamosu hodi viganza, hamosu masakre oin-oin, maibé Universidade hotu  laiha fakuldade istória ruma hodi halo investigasaun kona-ba impaktu negativu ne’ebé  uluk kolonialista sira okupante mai hela ita nia rai Timor,”dehan Eskritór Istória Timor, Carlos da Silva “Saky” ba Neon Metin, iha Haburas Farol, Tersa 22/08.

Nia haktuir bainhira harii ona Fakuldade istória ba Universitariu sira, sente  nia benifísiu barak b a estudante sira, no forma la’os hosi koñesimentu de’it maibé bele mós forma konsiénsia nasionalízmu no patriotízmu hodi fó informasaun ba estudante kona-ba identidade no orijinalidade povu Timor nian kontra no ukun rasik aan, oinsá dominsaun hosi estranjeiru sira,  ne’e parte ida ne’ebé di’ak tebes ba estudante no Jove sira hodi bele koñesimentu kle’an. Nós sira mós bele estuda no hatene istória nasaun seluk nian.

Tanba iha ema nia rai, kusse Universidade  iha hotu Fakuldade istória, tanba ne’e mak sira halo peskiza no halo publikasaun kona-ba istória sira hotu, maibé Timor  laiha Universidade kona-ba Fakuldade istória, entaun istória barak Timor nian  ema hosi rai liur mak hakerek fali, depois faan tan mai fali . sosa mak foin estuda fali.

“Istória ne’ebé akontese iha ita nia rai, ita rai na’in la hakerek. Ne’e ita haree hanesan inoniku oituan. ema ladun ko’alia kona-ba istória, ha’u la hatene tanba saida? Ema maka ladun interasadu ho istória ga, mas istória ne’e buat ida importante la halimar hanesan ita la’o tuir ita nia ain fatin, istória sira ne’e hatudu ba ita saida maka ita atu tuir saida  maka ita labele tuir,” nia esplika.

Nune’e nia rekomenda,  ba Universidade sira hotu no MESSK katak, Timor ukun aan tinan rua nulu resin ona, tenki loke Universitariu  Fakuldade istória nian, hodi hahú halo peskiza ba istória sira ne’e,  tanba Timor ne’e  riku ho istória, maibé ema atu hakerek istória sira ne’e mak ladun iha. Universidade sira iha Fakuldade barak maibé estudante ne’ebé estuda istória ne’e ida-idak bele halo peskiza kona-ba área saida de’it, i hosi ne’e mak bele hatene lo-loos katak afinal Timor rai ki’ik maibé nakonu ho istória no identidade orijinal.

Diretór Rede Edukasaun iha Timor-Leste, José Monteiro, haktuir mós, istória ne’e importante tebes, ne’ebé tenki hanorin iha ensinu aprendizajen sira, atu nune’e hanorin ba estudante sira para iha koñesimentu kona-ba istória pasadu nian iha Timor-Leste, tanba istória ne’e aktu importante hosi kontestu Timor. Tanba ne’e, Universidade sira iha Timor ne’e presiza loke Fakuldade istória ba iha universidade sira, nune’e estudante sira bele aprende klean kona ba Istória Timor nian no mós rai seluk nian

“Aban bainrua estudante balun estuda kona-ba istória entaun Universidade tenki loke fakuldade Istória. Tanba ita hare no sirkula ema hakarak aprende Istória maibé ema ne’ebé hanorin Istória mak ladun iha, tanba iha ema nia rai istória ne’e hamutuk ho arte,”nia dehan.

Nia haktuir, materia  istória ba  Universidade ne’e la obrigatoriu, tanba ema balun hatene istória oituan ona, maibé iha ensinu sekundáriu mai kraik ne’e materia istória  obrigatóriu tenki hanorin hodi nune’e estudante tenki hatene Istória Timor nian, tanba mentaliza estudante sira  tenki hatene  istória orijen hosi nasaun nia pasadu, nune’e bele ajusta nia aan. Ema aprende istória hodi hanorin istória  signifika haklean no siéntifíku istória pasadu,  istória ne’ebé ema estuda iha kontestu ne’e diferente ho istória ne’e aprende iha nível.

No agora istória sira ne’e CNC halo revizaun atu ajusta bai ha kurikulum Universidade. tanba istória ne’e importante tebes ba nível ensinu, atu nune’e estudante sira bele halo peskiza ba istória Timor nian oinsá halo funu ba kolonializasaun no invasaun, tanba istória Timor nian ne’e Timoroan barak mak ko’alia de’it maibé hakerek iha livru laiha.

Tanba ne’e nia husu ba Universidade liuliu Universidade Nasional Timor Lorosa’e, hodi loke fakuldade istória no arte, nune’e ema ne’ebé istória na’in sira sei moris ne’e bele sai dosente hodi hanorin rasik istória ba estudante.

Hatan ba preokupasaun ne’e, Reitór Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL), João Soares Martins, hateten, halo ona esforsu, atu estabelese kursu Fakuldade Istória iha UNTL, no halo ona sub-misaun ba Ministeriu Ensinu Superior Siensia i Kultura (MESSK) iha tinan kotuk, maibé kondisaun seidauk priexe entaun ikilina de’it ba Departamentu Istória. Tanba rekursu umanu ba iha area Istória ne’e menus tebes.

“Ita haree fila fali atu halo resumisaun hikas ba jestaun tanba ita konta mós katak, ita nia rekursu liuliu professores sira iha area istória menus teb-tebes. Antigamente antes atu sai Reitór, desde iha Reitór Francisco Miguel Martins nia tempu, ita nia Eis-Ministeiru Armimdo Maia, nia mak propoin, para atu bele loke Departamentu Istória, por-tantu nia ba tiha Minístru entaun servisu ne’e paradu oituan,” nia esplika

Maibé Tinan kotuk ne’e UNTL konsege sub-mete ba MESSK. Maibé MESSK haruka fila fali Dokumentu mai no seidauk bele aprova kursu Istória ne’e. “Entaun ami prepara tan sasan balun liuliu iha rekursu umanu, hanesan, profesóres, sala de aula, maibé dadaun ne’e ami prepara hela kondisaun ba iha Fakuldade Agrikultura, ami iha konstrusaun foun ba uma tolu, entaun fakuldade Agrikultura hotu-hotu sei tranzita ba hera, entaun iha Sentral iha ona fatin balun hodi destaka mós Departamentu Istória”.

Departamnetu Istória ne’e sei hari, maibé prosesu maka sei naruk hela. Iha proposta momentu ne’e, Departamentu Istóra ne’e atu enkaixa ba Fakuldade Filosofia e Ciénsia Humana, tanba dadaun ne’e Fakuldade Filosofia só iha kursu Filosofia de’it. Tanba ne’e iha futuru sei bele aumenta tan kursu Istória no Piscologia ne’ebé dadaun ne’e UNTL halo hela sub-misaun.

“Data fiksu ha’u labele promete, tanba prosesu ne’e involve entidades barak, la’ós UNTL de’it mak deside hodi halo, entaun prosesu la’o hela espera iha tempu ruma ita bele estabelese Departamentu Istória iha UNTL,” tenik nia

Entertantu iha Universidade Nasional Timor Lorosa’e, iha Fakuldade 10 no estudante ne’ebé barak liu mak iha Fakuldade Edukasaun Arte e Humanidade. UNTL mós produz ona estudante gradudaos/as hamutuk 19.000, husi totál ne’e hahú sura husi Graduasaun primeiru to’o mai agora.

Nune’e mós, Ministru Ensinu Superior Siensia i Kultura (MESSK), José Honório da Costa Jerónimo, hateten, Istória ne’e importante tebes ba ema hotu atu aprende kona-ba istória nia orijen ne’e mai husi ne’ebé no se maka autor importante iha Istória ne’e rasik. Tanba ne’e, Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) tenki hari mós deprtamentu Istória ida para bele fokus ba hakerek Istória sira hotu.

“UNTL sei hari departamentu istória hodi hakerek Istória sira, hau hanoin UNTL tenki haree ida ne’e, sira iha Fakuldade Filosofia ona, hanoin sira tenki hari tan departamentu Istória ba futuru bele di’ak liu. Tanba Ita nia Istória importante ba jerasaun foun sira bele aprende, bele koinese Istória ita nian no rai seluk nia,” dehan Ministru, José Honório.

Nia haktuir, Ema hakerek Istória ne’e la depende ba sese deit, agora se mak bele hakerek istória, naran katak ema Istóriadór sira hakerek sasan ho di’ak, para Timoroan sira lee, bele iha vantajen ba ema hotu bele aprende, tanba Istória ne’e importante. Maibé agora ne’e, Centru Nasional Chega mós hakerek barak ona kona-ba Istória sira. No ba oin sei haree atu loke departamentu isotória ida iha UNTL para estudante sira bele estuda kona-ba istória sira hotu.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here