Hakarak Futuru Nabilan, Agostina  Idade 14 Fa’an Haas Ajuda Alin Nia Eskola

Reportajen Juvinal & Cresencia

Agostina Soares ho idade 14 hanesan Marciana Soares  nia bin, sira nain rua lori haas falun plastiku husi Metiaut ba fa’an iha Cristo-Rei loro-loron hodi ajuda alin Marciana nia eskola.

Agostina soares idade tinan 14 ho Marciana soares tinan 11 bin alin rasik husi Manatuto, sira uma laran  maun alin hamutuk nain 10 ho nia inan faluk, aman fila ikas ona ba mundu seluk, feto nain 8 mane nain 2 no husi sira nain  10 ne’e hela nain haat mak kontinua eskola seluk labele kontinua tanba aman mate ona.

Haas ne’ebe sira nain rua fa’an nia bin boot ba hola iha merkadu Taibessi fuan 4 ka 7 mak $1 dolar hafoin ko’a falun iha plastiku mak tau ‘toples’ Agostina ho Marciana ba fa’an. Sira nain rua fa’an haas falun rua 0,25 centavos maibe ema seluk nian falun ida 0,25 centavos, maske sira nain rua fa’an ho folin ne’ebe baratu no hetan lukru naton de’it oinsa atu hotu lalais maibe tuir sorti de’it, kada loron sira nain rua iha sorti hetan $10.00 maibe ema la dun hola hetan de’it $9.00 tun mai kraik.

“Biasa fa’an ne’e hotu maibe agora kalan ona mos seidauk hotu, tanba ohin loron kolega sira fa’an barak sira nia ida 0,25, ami nian falun rua mak 0,25. Ami hola haas $4.00 ka $5.00 ami fa’an hotu kona $9,00 dalaruma to’o $10” Marciana haktuir.

Agustina ho nia alin iha Tasi Ibun Cristo Rei faan has budu. [Foto: Juvinal]

Nune’e mos Agostina hatutan osan ne’ebe sira nain rua hetan husi fa’an haas ne’e hodi ajuda alin  Marciana selu microlete ba eskola, nia para tiha eskola ensinu baziku momentu 3° ano  iha Manatuto, nune’e nia ajuda alin buka osan de’it dadaun alin Marciana iha banku 6° ano ensino baziku Metiaut.

“Ha’u para tiha eskola tanba apa mate tiha ona, maun moras ne’e mak ami mai hotu Dili, ami nain tolu bin ‘anak ke tiga’ eskola iha Nobel da paz mak hela ho Tia sira iha Metiaut, ha’u eskola iha Manatuto mak para tiha, ha’u labele kontinua eskola tanba apa mate tiha ona se mak ‘tangunjawab’. “ Agostina haktuir ho lian neineik

Husi historia moruk ne’e  sira nain rua nia aman mate halo ba tinan 7 ona husik oan  ki’ak nain 10. Depois aman mate  inan faluk hamutuk oan sira seluk mai hela Fatuahi oan ki’ak nain tolu mak hela ho nia Tia iha Metiaut hodi kontinua estudu maibe Agostina la eskola ajuda alin la’o fa’an haas iha dalan.

“Apa mak la mate karik horas ne’e ami iha Manatuto de’it, ami la mai iha ne’e ida ami mai mais sei ba fali de’it,  apa sei moris ne’e tangun ami eskola hotu, momentu apa sei moris  Marciana mak sei ki’ik seidauk eskola maibe ami hotu eskola”

Dadaun oan ki’ak ne’e hela ho nia Tia iha Metiaut besik Prezidente Republika Timor-Leste Jose Ramos Horta nia rezidensia kotuk, loro-loron bin ko’a haas falun ba plastiku tau toples hodi fo Agostina ho Marciana ba fa’an iha Cristo-Rei.

“Ha’u hakarak atu eskola no bin balun mak atu hatama maibe seidauk hatene loos. Entaun loro-loron bin boot ko’a haas fo ha’u ho alin Marciana ba fa’an dalaruma hein alin sai eskola mak ami nain rua lao hamutuk, kuandu ha’u uluk ona alin sai eskola mak  tuir mai Cristo-Rei,” dehan Agostina fa’an hela haas iha CR.

Marciana  sente  preukupa liu ba fa’an bainhira eskola sai tenke fila sedu uma hodi ba tuir bin Agostina  fa’an haas to’o kalan mak fila uma. Durante ne’e sira nain rua fa’an mak hotu sedu ne’e lorokraik fila uma, maibe la hotu lalais pasensia tenke fila kalan lao de’it husi Cristo-Rei ba Metiaut, agora dadaun sira nain rua fa’an tauk oituan tanba kalan ne’e ema balun bolu sira foti tiha sira nia haas han hotu la selu, sira husu osan ema hatan ho lian siak nune’e sira fila nonok.

“Ema balun hodibainhira ne’e foti tiha ami nia haas ho amare ba han la selu, ema boot de’it hanesan ema tomboy sira ne’e. Biasa horas hanesan ne’e sira mai hela de’it bolu ami dehan fo amare mai ami han lai ami hamlaha loos, di’ak ida sira hadau de’it, sira hadau tiha han hotu sira la selu osan ida, ami husu sira dehan osan la iha foti han de’it. Ami dehan ami buka osan, laos ami nia ne’e ha’u nia bin nia haas” haktuir Oan kiak nain rua

Marciana dehan sira nain rua  fila konta ba nia bin ne’ebe ko’a haas ba hodi fa’an ne’e maibe bin hateten labuat ida no husik ba sira han  tanba imi ki’ik.

“Tomboy sira dalaruma foti barak se sira mai barak entaun foti barak tiha  hanesan nain 8 ne’e sira foti to’o 8 han hotu lakhoi selu ami nia haas”.

Iha sorin seluk Rosita Soares da Costa nudar Agustina nia Tia, hela iha aldeia Fatukama suku Cristo-rei iha oan nain lima ne’ebe sei eskola hotu no fa’an hotu sasan iha Cristo-Rei, Agustina ho nia alin mos hela ho nia Tia Rosita.

Rosita Soares da Costa. [Foto: Juvinal]

“Ha’u forsa la to’o ho nune’e husu Agostina atu ajuda fa’an haas oituan-oituan para atu haruka alin sira ba  eskola. Agostina mos iha bin Ida ne’ebe mak servisu nu’udar hein ema nia uma hodi ajuda sosa hahan, ropa, kadernu no lapizeira sira ne’e no dalaruma mos ajuda koa haas fo ba nia alin sira lori ba fa’an” dehan Rosita  iha nia rezidensia  aldeia Fatukama, Metiaut.

Tia ne esplika katak haas ne’ebe Agostina lori ba fa’an ne’e sosa iha Taibesi mak mai ko’a hodi ba faan fali.

“Haas sira ne’e diak ida fuan 4 ka 5 mak $1 dolar  maibe hanesan haas barak ne’e dalaruma balun 4 no balun 7 mak dolar Ida, maibe karik la tempu haas entaun sira faan buat seluk hanesan amare ka sabraka” dehan Agostina nia Tia.

Agostina nia Tia esplika tan katak razaun Agostina la eskola tanba nia Aman mate no nia Inan mos la servisu hodi hare ba nia eskola tanba durante nia apa moris sira eskola hotu iha foho bainhira nia aman mate la iha ema mak atu sustenta sira ba eskola.

Osan sira ne’ebe mak Agostina hetan kada loron ida hetan $5 dolar  to’o $6 dolar karik ema ladun hola entaun hetan deit dolar 2 ka tolu no osan sira ne’e uja fali hodi hare nia alin ba eskola no sosa hahan ba sira han.

Agostina faan haas konforme oras ne’ebe sira ba hola haas iha merkadu karik ba hola sedu entaun sira ba fa’an sedu ka tarde entaun sira ba fa’an haas tarde hanesan tuku 1 ba leten.

Durante ne’e mos Agostina nia tian nunka rona dezafiu sira ne’ebe sira hasoru hanesan ema han haas maibe la selu no dalaruma mos sira senti la seguru bainhira hasoru ema sira hanesan ne’e tamba tauk .

Agostina nia tian  konklui hakarak hato’o ba parte relevante sira karik bele tulun sira hodi ajuda inan aman kbiit laek sira nia oan ba eskola.

Iha fatin seluk Koordenador ba Unidade Monitorizasaun Violasaun Direitu Labarik, Instituto Defeza Direito Criansas (INDICA), Izaias Carvalho Pereira hateten saida mak INDICA halo hamutuk ekipa konjunta ne’ebe halo servisu ida ne’e laos INDICA mesak maibe  inklui instituisaun hotu-hotu ne’ebe  mak servisu direita ba labarik sira ne’e.

Koordenador ba Unidade Monitorizasaun Violasaun Direitu Labarik, Instituto Defeza Direito Criansas (INDICA), Izaias Carvalho Pereira. [Foto: Juvinal]

“Maibe tanba agora dadaun iha komisaun ida ne’ebe kaer kona ba traballu infantil iha governu IX  la iha, nune’e hakarak ga lakohi  INDICA tenke foti inisiativu ida atu bele halo kontrolu direita ba labarik sira ne’ebe halo negosiu iha dalan. Servisu ida ne’e la’os INDICA mesak maibe hamutuk ekipa konjuta envolve husi PNTL no involve husi autoridade sira mais ita hatene katak autoridade balun la marka prezensa bainhira ita halo enkontru koordensaun no mos husi NGO nasional  sira no selu-seluk UNICEF sira  mak envolve iha enkontru koordenasaun ne’e” dehan Koordenador ba Unidade Monitorizasaun Violasaun Direitu Labarik iha nia knaar fatin, Caicoli 19/03.

Koordendor ne’e hatutan sira halo monitorizasaun prevensaun direita ba labarik sira fa’an sasan iha dalan ninin. Husi atusaun ne’e mak sira iha formulariu konsentimentu ida oinsa mak detekta labarik sira ne’ebe fa’an sasan iha dalan ninin no sira direta lori labarik re-intrega ba nia inan aman.

“Re-intrega ba inan aman  hela iha Dili laran sira ne’e, ezemplu iha merkadu Comoro,  Caicoli. Bainhira ita detekta ida ne’e ita ho ekipa ba iha fatin ka uma ne’ebe labarik hela ba atu bele hasoru nia inan aman, razaun saida mak nia haruka oan sira ba fa’an sasan?”

Koodernador ne’e haktuir inan aman sempre fo razaun labarik sira mak hakarak rasik fa’an ou  balun razaun katak inan aman mak haruka duni razaun oioin mak sira sempre rona husi inan aman.

“Maibe iha formulariu ne’e mak inan aman tenke asina sasin tenke asina katak sei la aturiza tan nia oan atu fa’an tan sasan iha dalan ninin, se kuandu nia aturiza nia oan fa’an sasan iha dalan ninin ekipa detekta ka hasoru fali iha dalan ita lori fali ba inan aman nia responsabilidade ba ninia formulariu ne’ebe mak asina tiha ona ida ne’e mak durante ita halo”

Kona ba re-intrega laos iha munisipiu Dili maibe nia iha munisipiu seluk ekipa konjunta detekta ida ne’e ekipa konjuta hamutuk ho Ministeiru Solidaridade Sosial no Inkluzaun (MSSI) tanba nain ba re-intrega labarik sira Projetu Lei Nú. 29/V/(3a) kona-ba Lei Protesaun ba Labarik no Foin Sa’e iha Perigu ne’e kompetensia hotu-hotu ba iha servisu sosial MSSI nia liman, ba kazu sira ema hadau labarik nia sasan han la selu MSSI detekta sira tun direta halo prevensaun no monitorizasaun kona ba ida ne’e.

“Atu kontinuasaun ba politika ida ne’e fo apoiu sira ne’e so MSSI mak bele Lei Nú. 29/V/(3a) kona-ba Lei Protesaun ba Labarik no Foin Sa’e iha Perigu ne’ebe aprova iha tinan 2023 ne’e kompetensia hotu-hotu iha  MSSI liu-liu iha ofisial protesaun labarik  nia servisu.”

Koordenador ba Unidade Monitorizasaun Violasaun Direitu Labarik dehan labarik la eskola no hakarak fila ba eskola sira halo koordenasaun ho ministeiru edukasaun para fasilita fali labarik ne’e  fila ba nia eskola.

“Dados intervensaun direta ne’ebe mak INDICA halo iha tinan 2023 ha’u hanoin ita nia dados iha 39 pesoas ne’ebe mak ita re-intrega mais ne’e iha Dili laran nain rua ka tolu mak ita intrega ba iha Oecusse ne’e fila ba eskola ita halo koordensaun ho MSSI loke fali ninia bolsa da mae ne’ebe mak durante nia la eskola MSSI taka tiha maibe loke fali tanba INDICA nia intervensaun no lori  ba hasoru direita sentru MSSI iha Oecusse nian para hodi nia kontinua eskola fali” Koodenador ne’e konklui husu inan aman presiza iha konsiensia  servisu ne’ebe mak inan aman nia responsavel ekonomia ba oan sira, dever inan aman nia mak saida?presiza hatene oinsa asegura nia oan no fo responsavel oan labele fo fali todan ne’e ba